soʻz

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

soʻz

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

SOʻZ 'nimanidir anglatish, koʻrsatish, ifodalash uchun xizmat qiladigan eng kichik nutq birligi'. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli söz tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 422; De — von, III, 136; DS, 511); oʻzbek tilida ö unlisining yum — shoqlik belgisi yoʻqolgan: söz > soz.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

1 tlsh. Oʻz tovush qobigʻiga ega boʻl-gan, narsa-hodisalar, jarayonlar, shaxslar, belgi va mikdorlarni, xususiyatlarni, harakat va holatni, aloqa va munosabat-larni nomlash uchun xizmat qiladigan, mus-taqil lugʻaviy maʼnoga ega boʻlgan, shuningdek, turli grammatik maʼno va vazi-falarda qoʻllanadigan eng muhim til bir-ligi; gapning qurilish materiali. ◆ Tub soʻz. Yasama soʻz. Qoʻshma soʻz. Soʻz birikmasi. Soʻz tarkibi. Soʻz yasalishi. shya Soʻzning tovush va maʼno tomoni bor. Lekin har qanday tovush yigʻindisi soʻz boʻlavermaydi. "OʻzME" .

Kirish soʻz 1) muqaddima, debocha, ki-rish. ◆ Haydar akaning odamlarga malol kel-maydigan.. kirish soʻzlari hammani xushhol qildi. M. Ismoiliy, «Fargʻona t» . o.; 2) tlsh. ran boʻlaklari bilan sintaktik bogʻlan-magan, gapda soʻzlovchining bayon etilgan fikrga munosabatini, ran mazmunining yuqorida yoki quyida aytil(adi)gan fikrga bogʻlanishini va sh. k. ni bildirib keluvchi soʻz, maye., albatta, aytgandek, darvoqe.

2 Biror maʼno turiga, uslubga oid shunday birlik (tilda, nutqda ifoda vositasi sifatida). ◆ Dagʻal soʻz. Beadab soʻz. Soʻzdan soʻz-ning farqi bor, oʻttiz ikki narxi bor. Ma-qol . ■■ ◆ ..ne-ne oshiqlarni pad qilgan bu goʻzal juvon bir boʻz bolaning ikki ogʻizgina shirin soʻziga zor boʻlib, qorongʻilik qaʼriga umidsiz tikilib turardi. S. Ahmad, «Ufq» . ◆ Aftidan, borligʻimiz Mastura bilan band, quyunday charx urayotgan taassurotlar, fikrlar, tuy-gʻularni ifoda qilgani soʻz topolmas edik. A. Qahhor, «Ming bir jon» .

3 Soʻzlashuvda, gapda, nutqda shunday vositalardan foydalanish qobiliyati, sanʼati. ◆ U soʻzda yoʻqroq. yash U kishining soʻzlari kitobda ham yoʻq, shunday maʼnoli.. ana soʻzga ustaligu. Oybek, «Tanlangan asarlar» .

4 Maqol; matal; ibora. ◆ Qochirim soʻzlar. Hikmatli soʻzlar Otalar soʻzi — aqlning koʻ-zi. Maqol . n ◆ Kumushning goʻzallik taʼrifi-ni gʻoyibona eshitib, ogʻzining suvi keluvchi xotinli va xotinsiz orzumandlar "yotib qolguncha, otib qol!" soʻziga amal qilib, qutidornikiga sovchilarni turnaqator yubo-ra boshlagan edilar. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» .

5 Gap, gap-soʻz, nutq. ◆ Samimiy soʻzlar. No-tiqning soʻzlari. Soʻz soʻramoq. Maʼruzachiga soʻz bermoq. Soʻz aytmoq. Soʻz boshlamoq. Soʻz-ga chiqmoq. Soʻzga tushmoq. Soʻzini boʻlmoq. Soʻzni qisqa qilmoq. Soʻzini ogʻzidan olmoq.

yash Direktor bilan oldindan kelishib olin-gan boʻlsa kerak, birinchi boʻlib Baqaloq soʻzga chiqdi. S. Nurov, Maysalarni ayoz urmaydi. Suz boshladi chol titrab, Halqumiga kelib jon. A. Oripov, Yillar armoni. ◆ Azizxon bir soʻz demay, mashinaning orqa oʻrindigʻiga chiq-di. S. Ahmad, «Ufq» .

Soʻz bermaslik 1) gapirishga imkon ber-maslik. ◆ Xotini Karim akaga soʻz bermaydi. Bir gap aytsa, betingda koʻzing bormi demay, qayirib tashlaydi. M. Hazratqulov, «Jurʼat; 2) boʻysunmaslik» . ◆ Qishloqi yoshligim sarpoychan chopar Soʻz bermay dekabr quyun-lariga. A. Sher . Soʻz ochmoq Gapirishni boshlamoq. ◆ Muhabbat qissasidan soʻz ochib, qilsam gʻazalxonlik, Oʻqishgay ishq eli naz-mimni koʻp zarrin kitob ichra. Habibiy, «Devon» . Soʻz erkinligi huq. Insonning aso-siy shaxsiy va fuqarolarning siyosiy huquqlaridan biri; oʻz fikrini ogʻzaki va ommaviy axborot vositalaridan foydalan-gan holda yozma bayon etish imkoniyati. ◆ Biz soʻz erkinligini soʻrar edik. A. Qodiriy, «Kichik asarlar» . ◆ Demokratik mamlakatlarda ommaviy axborot vositalarining faoliyati soʻz erkinligiga asoslangan. "OʻzME" . Soʻz qotmoq Biror ran, soʻz aytmoq, gapirmoq. ◆ Zaynab tamom, tamom lol edi, Soʻz qotishga u behol edi. H. Olimjon, «Tanlangan asarlar» .

6 Mish-mish ran, ovoza; igʻvo. ◆ El bor yerda soʻz bor. Maqol . ■■ ◆ Oʻlikmi-tirikmi — bilarmiz. Men ham qarab turmayman. Ammo soʻz tarqalmasin, ayt, xotining tilini qissin. Oybek, «Tanlangan asarlar» .

7 Oʻgit, pand-nasihat, taʼlim-tarbiya, iltimos yoki buyruq mazmunidagi ran. ◆ Ona-ning soʻzini quloqqa olmoq. Kattalarning soʻziga kirmoq. Soʻzini ikki qilmaslik. Yomon-ning boʻzini olguncha, Yaxshining soʻzini ol. Maqol . ◆ Doʻst soʻzini tashlama, Taui,ia6 bo-shing qashlama. Maqol .

Soʻzini yerda qoldirmoq Buyruq yoki iltimosini bajarmaslik. ◆ Kumushning qar-shi tushmagi toʻgʻrisida, albatta, ularning shubhalari yoʻq edi. Shuning bilan birga, ota-onaning soʻzini yerda qoldiradi, deb ham oʻylamas edilar, A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . Soʻz(i)ga kirmoq Aytganini qilmoq, mas-lahat boʻyicha harakat qilmoq. Akasining soʻ-ziga kirib, toʻy qilding, sharmanda boʻlding. S. Ahmad, Ufq. ◆ Boy afandi: "Mana xolos, agar man sizning soʻzingizga kirsam, toza sharmanda boʻlar ekanmiz", — deb.. meni xijolat qildilar. Hamza, «Tanlangan asarlar» .

39-Oʻzbek tilining izoush lugʻati

8 Vaʼda, lafz; azm-qaror. ◆ Soʻzida turmoq. Yigit soʻzi bir boʻlur. Maqol . ◆ Tursang soʻzing-da — hurmat yuzingda. Maqol . ◆ yash [Avazxon:] Ey ota, padari buzrukvor, soʻzdan qaytish nomardning ishi. "Malikai ayyor" . ◆ Mansur endi Gavhar soʻzidan qaytmasligini tushunib toʻxtadi. Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol» . ◆ Birovga aytmaslikka soʻz beraman. S. Ahmad, «Yulduz» .

Oradan soʻz oʻtmoq (yoki chiqmoq) Kelish-movchilik roʻy bermoq, nizo chiqmoq. ◆ Mir hazratlari bilan orangizdan biron soʻz oʻtgan, deb gumon qilurman. Oybek, «Navoiy» . Soʻz oʻyini Bir soʻzning turli maʼnolaridan yoki turli maʼnodagi shakldosh soʻzlardan foyda-lanib tuzilgan, turlicha tushunilishi mum-kin boʻlgan ibora. ◆ Uy egasi dasturxon yozar ekan: -Umridan shuncha boʻlgandan keyin, xudo xohlasa, umri uzoq boʻladi, — deb soʻz oʻyini qixdi. A. Qahhor, «Xotinlar» .


Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

СЎЗ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

so'z

Ruscha ru

soʻz
1
слово; ◆ ~ ustasi мастер слова; ◆ soʻnggi ~ senda qoladi последнее слово за тобой; ◆ ~ bobi (букв. область слова) риторика; ◆ tub ~ лингв. корневое слово; ◆ yasama ~ лингв. производное слово; ◆ juft ~ лингв. парные слова; ◆ qoʻshma ~ лингв. сложное слово; ◆ ~ birikmasi лингв. словосочетание; ◆ ~ sostavi состав слова; ◆ ~ turlovchi suffikslar грам. словоизменяющие суффиксы; ◆ ~ yasovchi suffikslar грам. словообразующие суффиксы; ◆ kirish ~ 1) грам. вводное слово; 2) вступительное слово, введение; ◆ ~ma-~ 1) слово в слово; дословно; 2) дословный; ◆ ~ma- ~ tarjima дословный перевод; ◆ ~ma-~ tarjima qilmoq перевести дословно; ◆ aytilgan ~ - otilgan oʻq посл. сказанное слово - выпущенная стрела; соотв. слово не воробей, вылетит - не поймаешь; ◆ ~idan qaytmoq отказаться от (своих) слов; ◆ ~ chertmoq чеканить слова; ◆ ~dan qolmoq лишиться языка, онеметь; ◆ ~ini (yerga) tashlamoq или ◆  ~ini yerda qoldirmoq оставить (чьи-л.) слова без внимания; ni qisqa qilish uchun для краткости; ◆ ~i ogʻzida qoldi слова застряли у него в горле; ◆ ~i ~ga oʻxshamas, ogʻzi ~dan bushamas погов. слова его несообразны, а рот не устаёт говорить (о болтуне); ◆ sizga ikki ogʻiz ~im bor у меня есть пара слов к вам; мне нужно поговорить с вами; ◆ ~i oʻtkir (букв. его слово остро) он авторитетен; его слова действенны; ◆ ~i oʻtmaydi его не слушают; он не пользуется авторитетом; ◆ ~ini oʻtkazmoq воздействовать, влиять словом; ◆ ~ga kirmoq 1) заговорить, начать говорить; 2) слушаться, послушаться; быть послушным; ◆ ~dan ~ning farqi bor, oʻttiz ikki narxi bor погов. (букв. слово от слова отличается, у них тридцать две цены) слово слову рознь; ◆ ~ oʻyini игра слов;
2 речь; разговор; повествование; ◆ ~ turkumlari грам. части речи; ◆ ~ shaxmat haqida ketdi разговор зашёл о шахматах; ◆ ~ lugʻat toʻgʻrisida borayotir речь идёт о словаре; ◆ ~ boshi предисловие; ◆ ~ aytmoq сказать слово; высказаться; ◆ ~ni boʻlmoq (или kesmoq) прервать (чью-л.) речь; ◆ ~ ochmoq начинать разговор, заговорить (о ком-чём-л.); ◆ ~ini ogʻzidan olmoq перебивать (кого-л.); прерывать (чью-л.) речь; ◆ ~ga tushmoq заговорить; ◆ ~ni boshqa yoqqa burmoq переводить разговор на что-либо другое; ◆ gap-~ всякие разговоры; пересуды; ◆ gap-~ boʻlmoq быть предметом обсуждений, толков, пересудов; ◆ gap-~ qilmoq вести всевозможные разговоры; пустословить;
3 суждение, мнение; ◆ bu toʻgʻrida ikki ~ bulishi mumkin emas об этом не может быть двух мнений;
4 слово; обещание; ◆ uning ~i ~, biz bunga hech shubha qilmaymiz его слово - (твёрдое) слово, мы в этом ничуть несомневаемся; ◆ ~ini olmoq брать обещание (с кого-л.); ◆ ~ bitta! (букв. слово одно) сказано и всё!; сказано и баста!;◆ ogʻziga ~ olmoq клясться, зарекаться; ◆ ~ining ustidan chiqmoq сдержать слово, выполнить обещание; ◆ ~ bermoq 1) давать слово, предоставлять слово; 2) давать слово, давать обет; обещать; ◆ u hech kimga ~ bermaydi 1) он никому не даёт говорить; его не переговоришь; 2) он никого не слушает; ◆ ~ olmoq 1) брать слово, выступать; 2) брать обещание; ◆ ~ tegizmoq подводить (кого-л.), поступать так, чтобы (кому-л.) попало; ◆ ~ uqdirmoq втолковывать; ◆ ~ yuritmoq вести разговор; ◆ ~ tarqatmoq распускать слухи; ◆ ~ qaytarmoq противоречить, прекословить; ◆ ~ qistirmoq ввернуть словцо, вставить словечко; бросить реплику; ◆ ~ qotmoq заговорить (первым); вмешаться в разговор; закинуть словечко; ◆ ~ qochishi размолвка; ◆ oramizda ~ qochdi между нами возникла размолвка, мы поссорились; ◆ ~ qoʻshmoq поддакивать; ◆ shirin ~ (odam) обходительный, вежливый, деликатный (человек); ◆ ~ida turmoq 1) стоять на своём; 2) выполнять обещание; ◆ yigit ~idan, arslon izidan qaytmas погов. молодец не отступается от своего слова, лев не поворачивает вспять по своему следу;
5 изречение, афоризм; ◆ hikmatli ~lar 1) мудрые изречения; 2) афоризмы, крылатые слова; ◆ otalar ~i (букв. изречения отцов) пословицы, поговорки.