togʻ

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

togʻ

Aytilishi

Etimologiyasi

TOGʻ 'er sathining tepalikka nisbatan ancha ba — land koʻtarilgan qismi'. Uzohdan horayib koʻrinib turgan t o gʻ n i n g oʻrkachiga toʻlin oy minib oldi (Hamid Gʻulom). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ta:gʻ tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 118); oʻsha davrlardayoq a: unlisi — ning choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ЭСТЯ, III, 425; Devon,

> tagʻ^tâgʻTILIDa bU UNLI ^ unlisiga almashgan: ta:gʻ

batanGG '°NaNING aka~ukasi (uning bolalariga nis-batan) . Togʻasining holidan xabarsiz Raxmash suzida davom eshdi (Abdulla Qodiriy). Qedimgi ™iy tilda ham shunday maʼnoni anglaGn^ s^na' maʼnosini anglatgan tay oti bilan asli 'aka- maʼno -ni anglatgan agʻa otining birlashuvi natijasila zaga kelgan, bunda avval y undoshi talaffuz qilinmay quigan, shuning hisobiga birinchi boʻgʻidai PG^i chuziqlik kashf etgan, keyinchalik yoGma^n kelg^a unlilari bir choʻziq unliga birlashgan, soʻngra bu unli -NG chU3iqlik belgisi yoʻqolgan (ЭСТЯ, III, 128)- oʻzbek

<a name="bookmark19"></a>YE;*—aGGdeG P"2? %

bekcha tarjimasida taiy soʻziniig 'amai" deb izox "nishi xato boʻlsa kerak, chunki amaki soʻzi "otani^ aka—ukasi' maʼnosini anglatadi.

jarlik^Uning tu'b iTG Tio    ^

qishin-yozin toʻxtamay ohib yotadi (M^OsimG^qXm^ TURkii tilda ham shunday maʼnoni^n1lataan ^oTas^

130) UeR(GDa TZLaffuz Qilingan (ПДП, 435; Devon, III 130) uzbek tilida p undoshi b undoshiga almashgan, ü un-lisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: toʻp > toʻb > ^ TUBAN 'quyi', 'past'. Kema t u b a n Gy

tilida tub otiga qadimgi joʻnalish kelishigining -1äÏ qushimchasini qoʻshib hosil qilingan (ЭСТЯ III 319)

keTiT™ KeLISHIK '(OʻSHIMChaS"    42

ketgan, u unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: toʻb + än = tübän > Tubän. Bu soʻz oxiridagi -n qismini si — fat yasovchi qoʻshimcha deb tushunish ham mumkin, unda avval tüp otidan — ä qoʻshimchasi bilan feʼl yasalgan va undan —n qoʻshimchasi bilan sifat yasalgan boʻladi; -ä qoʻshimchasi qoʻshilganidan keyin p undoshi b undoshiga almashgan, ü unlisining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: (toʻp + ä = tüpä- > toʻbä-) + n = tübän > tubän.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1 Yer yuzasining tevarak-atrofdagi tekislik, tepalik yoki boshqa balandlikka nisbatan yakka yoki qator holda baland koʻ-tarilgan, odatda, turli tosh, qatgiq jism-lardan iborat qismi. ◆ Togʻ tizmasi. Togʻjins-lari. Togʻning koʻrki — tosh bilan, Odamning koʻrki — bosh bilan. Maqol . ◆ Koʻringan togʻ-ning yirogʻi yoʻq. Maqol . ◆ sht Lager togʻtagiga joylashgan. Sharqi-janubiy tomon ayla-na ketgan togʻ. Shuxrat, «Shinelli yillar» . Janubdan, keng va yashil bagʻirli Aravon to-gʻidan allalovchi.. salqin, sarin shabada esa boiishydi. M. Ismoiliy, Fargʻona t. o. ◆ Uzoq-dan qorayib koʻrinib turgan togʻ oʻrkachiga toʻlin oy minib oldi. H. Gʻulom, «Mashʼal» . ◆ Olmosdek serqirra, oftobda choʻqqilari yar-qirab turgan baland qorli togʻlar koʻzni ola-di. Mirmuhsin, «Meʼmor» . ◆ Atrofni osmon-oʻpar togʻlar oʻrab olgan.. K. Yashin, «Hamza» .

2 Aholi yashaydigan togʻli joy, oʻlka; togʻlik. ◆ Oʻrganishda ham gap koʻp. Otaning oʻzi aitdi-ku, u togʻda tugʻilib, togʻda oʻsgan. Ha, u togʻning oʻz odami. S. Anorboyev, «Oqsoy» .

3 koʻchma Narsalarning baland (togʻ kabi) uyumi. ◆ Yotib yeyishga togʻ ham chidamaydi. Maqol . ■■ ◆ El xirmonida toʻplanayotgan "oq oltin" togʻlarining qomati yulduzlar sari boʻy choʻzdi. Gazetadan .

4 koʻchma Ogʻir yuk, mashaqqatli ish, tashvish, fob va sh.k. ramzi sifatida qoʻllanadi. ◆ Gʻam togʻi. Yelkadan togʻ agʻdarilganday boʻldi. yatOtabek goʻyo togʻ ostida qolgan edi. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Shuncha tadbir bilan qochgani holda, diplomini esidan chiqar-ganidan Aʼzamni vahima togʻi yelkasidan bosdi. Shuhrat, «Jannat qidirganlar» . ◆ Har goʻsha-dan oqdi tinmay tilsiz faryod, Bosgan edi balo togʻi — zoʻr istibdod. Gʻayratiy .

Biri bogʻdan kelsa, biri togʻdan keladi Bir-biriga aloqasi boʻlmaydigan, aloqasi yoʻq ran, fikr-mulohazani qayd etadi. ◆ Shokir ota oʻtirgan joyida hassasini yerga "doʻq" etib urdi, temirchining soʻzidan noroziligi-ni bildirib dedi: -Men bogʻdan gapirsam, sen togʻdan kelasan. Oybek, «Tanlangan asarlar» . Ishongan (yoki suyangan) togʻi Madad, koʻmak beruvchi, shu jihatdan eng asosiy homiy boʻluvchi kimsa yoki narsa. ◆ Oyjamol oʻzining suyangan togʻi deb bilgan Polvonning kelishi-ni nihoyatda orziqib kutardi. J. Sharipov, «Xorazm» . ◆ Bugun hech ikkilanmay terim mashi-nalari va uning mexanizatorlarini paxta-korlarning qatordagi nori, suyangan togʻi, desa boʻladi. Gazetadan . Koʻnglini (yoki koʻksi-ni, dilini ...) togʻ qilmoq Ruhan juda shod (xursand) qilmoq. ◆ Ayniqsa, mana bu yoiglar koʻnglimni togʻ qilib yubordi. R. Fayziy, «Choʻlga bahor keldi» . ◆ Koʻksim togʻ etganVatan sevgisi. Yo. Mirzo. Togʻni ursa tolqon qiladigan Nihoyatda bahodir va shijoatli. ◆ Bu yoqdagi qazuvchshshr ham Gʻulomjon, Barot polvon, Zamon singari togʻni ursa tolqon qiladigan azamatlar edi. M. Ismoiliy, «Fargʻona t» .o. Togʻ-tosh (togʻu tosh) Togʻ va tosh qoplagan yer, joy. ◆ ..bu suye togʻu toshni toʻl-dirib yurgan qushlar, kavak-kandiklarda is-tiqomat qiladigan jonivorlardan ortmas. I. Rahim, «Chin muhabbat» . ◆ Besh kun choʻlda, besh kun koʻlda, togʻda-toshda — qayerda molga oʻt bor desa, borib qoʻngan odammiz-da. "Yodgor" .


Sinonimlari

Antonimlari

ТОҒ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

togʻ

Tillar

Ruscha ru

togʻ
гора; // горный; ◆ ~ tizmasi горный хребет; ◆ ~ etagi подошва горы, подножие горы; ◆ ~ jinslari горные породы; ◆ ~ choʻqqisi пик; toqqa chiqmoq взбираться на гору; ◆ ~ma-~ по горам; ◆ ~-~ целые горы, огромные кучи, нагромождения (чего-л.); ◆ xirmonlarda paxta ~-~ qilib uyilgan горы хлопка на хирманах; yelkamdan (или ustimdan) ◆ ~ agʻdarilganday boʻldi у меня как будто гора свалилась с плеч; ◆ shu ish koʻzimga ~ boʻlib koʻrinardi (букв. эта работа моим глазам казалась горой) эта работа мне казалась очень тяжёлой, трудной; ◆ biri bogʻdan kelsa, biri ~dan keladi см. bogʻ I; ◆ 

  • ~ jambul бот. чабрец ползучий; ◆ ~ murchi бот. авраамово дерево; ◆ ~ piyoz бот. лук пскемский; ◆ ~ rayhon бот. душица обыкновенная; ◆ ~ sabzi бот. шренкия Голикке; ◆ ~ terak осина; ◆ ~ turbuti бот. ясенец белый; ◆ ~ uzum название сорта винограда; ◆ ~ zagʻcha альпийская галка; ◆ ~ kaptar голубь скалистый; ◆ ~ mayna синяя птица; ◆ ~ chumchuq воробей каменный; ◆ ~ qargʻa зоол. клушица.