qalqon

Vikilug‘at dan olingan
Jump to navigation Jump to search


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)
[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

qal-qon

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

QALQON 1 qilich, nayza zarbidan saqlanish uchun tashqi tomoni boʻrtiq qilib ishlangan himoya quroli'.

Saidiyning koʻz oldiga gijinglagan arab otlari, nayza-h alhonlar kelib, .. (Abdulla Qahhor). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli qalqan (Devon, I, 413; DS, 413), qalqaŋ tarzida (Devon, III, 396; DS, 413) talaffuz qilingan; keyinchalik qalqan shakli ishlatilgan (ССТТН, II, 23; КРС, 332; ТРС, 307). Bu ot asli qadimgi turkiy tildagi 'yuqoriga koʻ— taril-' maʼnosini anglatgan qalï- feʼlining 'oʻzlik' maʼnosini ifodalovchi —q qoʻshimchasi qoʻshilgan shak — lidan -(a)n qoʻshimchasi bilan yasalgan; keyinchalik ik— kinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan; oʻzbek tilida birinchi boʻgʻindagi a unlisi ä unlisiga, q undoshi oldidagi a unlisi â unlisiga almashgan: (qalï—

+ q = qalïq—) + an = qalïqan > qalqan > qälqân.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

1 Jangchining tanasini qi-lich, nayza va sh.k. tigʻli qurollar zarbi-dan himoya qiluvchi, turli materiallardan yasalgan moslama. ◆ Badia siri fosh boʻ-lib — qilichi sinib, qalqoni teshilgan sarbozolarday, lol boʻlib qoldi. Mirmuh-sin, «Meʼmor» . ◆ Hammadan oldinda boshdan-oyoq zirhli kiyim kiyib, qoʻlida qalqon tutgan Ahmad Tanbal kelmoqda edi. P. Qodirov, «Yulduzli tunlar» .

2 koʻchma Ofat, balo, koʻngilsiz hodisalar va sh.k. dan saqlovchi vosita; toʻsiq, gʻov. ◆ Kum balosiga, garmsel balosiga nima qalqon — daraxt qalqon. Oybek, «O» .v. shabadalar. ◆ Nizomulmulk.. sizning zarbangizga qalqon qidirib, oʻzini u tomonga yaqinroq olib yuribdi. Oybek, «Navoiy» .

3 koʻchma Himoyachi. ◆ Mathasan ogʻam yonimda boʻlsa, koʻchada qoʻrqmay yuraman. Bu mening qalqonim-da. S. Siyoyev, «Yorugʻlik» .

Koʻkragini (yoki koʻksini, bagʻrini, oʻzini) qalqon qilmoq Jonini ham ayamay qoʻriq-lamoq, koʻksini tutib himoya qilmoq, daf etmoq. ◆ Ana shu yillarda Xolmat Rajabov.. dushmanlarga koʻkragini qalqon qilganlar-dan. N. Safarov, «Olovli izlar» . ◆ U koʻksini qalqon qilib, yurtini himoya qildi. Mir-muhsin, «Qulamas qoya» . ◆ Bir toʻda odamni.. tasirlatib oʻqqa tutishganda, bir chol, bolani orqasiga olib, oʻzini qalqon qilgan ekan-da. R. Fayziy, «Hazrati inson» .

Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

ҚАЛҚОН. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Ruscha ru

qalqon
щит; ◆ koʻkraklarni qalqon qilmoq стать грудью (на защиту), защищать грудью.