qoʻl

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

qoʻl

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. Odamning barmoq uchlaridan yelkasigacha boʻlgan qismi, aʼzosi. ◆ Baquvvat qoʻllar. ◆ Qoʻlni oldinga choʻzmoq. ◆ Ikki qoʻlni yuqori koʻtarmoq. ◆ Qoʻl kuchi. ◆ Bosh qashigani ham qoʻlim tegmaydi. ◆ Yoʻlchi.. ikkinchi qoʻli bilan Qora Ahmadning bir qoʻlini orqaga qayirdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
2. Shu aʼzoning bilakdan barmoqlar uchigacha boʻlgan qismi; panja. ◆ Qoʻl bilan silamoq. Qoʻl bilan ushlamoq. ◆ Yoʻldosh orqadan asta kelib, Elmurodning koʻzini ikki qoʻli bilan bekitdi. Shuhrat, „Shinelli yillar“ ◆ Qozi domla qoʻllarini yuvib turib, dasturxonga koʻz yugurtirdi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
3. Ish-mehnat bajaruvchi aʼzo (vosita) sifatida. ◆ Qoʻlim band. ◆ Men bu mol-dunyoni, yer-suvni qoʻlim bilan topgan emasman, aqlim bilan topganman. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Otabek bilan birga Tashkent tushib, oʻz qoʻllari bilan toʻyimizni oʻtkazishingizga ishonib Yusufbek hoji. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
   Qoʻli tegmaydi - biror ishni bajarishga vaqti yoʻq; qoʻli band, ish bilan band.
4. s. t. Hayvonlarning oldingi oyoqlari. ◆ Qoʻyning qoʻli va soni. ◆ Qoʻl goʻshti.
5. s. t. barmoq. ◆ Oʻrta qoʻl. ◆ Besh qoʻl baravar emas. Maqol
   Ikki qoʻlini burniga suqib (yoki tiqib) - q. burun I.
6. Har kimning oʻziga xos yozuv usuli, uslubi, yozuvi, xati va uning ifodasi. ◆ Qutidor qizining maqsadiga tushunib, ikki turli qoʻlni darrov payqab oldi: -Vijdonsiz, iblis, - deb qoʻydi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ [Nizomiddinov:] Xat bilmaydigan ogʻzaki guvohlar ham bor, yozib beray desam, hamma arizalar bir odamning qoʻli bilan yozilgan, degan shubha boʻlmasin.. Said Ahmad, „Hukm“
7. imzo. ◆ Dalolatnomaga qoʻl qoʻymoq. ◆ Shartnomaga qoʻl qoʻymoq. ◆ Xoʻjabekov - rais, Saidgʻozi.. bir kichkina odam.. Barcha hujjatlarda Xoʻjabekovning qoʻli. S. Anorboyev, „Oqsoy“ ◆ Omborchi: -Boʻta qoʻl qoʻymagan qogʻozni qogʻoz demayman, - deb katta ketvordi. Said Ahmad, „Hukm“
8. Har kimning oʻziga xos ish usuli, uslubi, ishi, xatti-harakati; shuni aks ettiruvchi ifoda. ◆ Hovlini oʻrab turgan devorlar ham yangidan urilgan, ichkarisidan hammasi ganch bilan suvalgan. Hamma yoqda akasining qoʻli koʻrinadi. H. Ahmar, „Kim haq?“
9. imkon, imkoniyat.
   Qayoqqa qoʻl uzatsa yetadi - imkoniyatga ega, imkoniyati katta.
   Qoʻli baland - ayn. Qo‘li uzun.
   Qoʻli kalta (yoki qisqa) - imkoniyati kam, cheklangan, qurbi yetmaydigan. ◆ [Dadajon aka:] Oʻylab qarasam, doʻppi tor ekan. Kattaroq ish qilishga qoʻlimiz kalta ekan. Ibrohim Rahim, „Ixlos“, 1958 г.
   Qoʻli uzun - har qanday narsaga yetishish, erishish imkoni bor, shunday qudratga ega. ◆ Uning qoʻli uzun edi, davlatning bir qismini dadasidan, ukasidan yashirin ishlatib, xolis oʻziga qarashli katta bir boylik orttirgan edi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Qoʻlidan keladi - biror ishni amalga oshirish uchun imkoniyati, huquqi bor, kuch-quvvati yetadi, biror ishni qila, bajara oladi. ◆ U [Nuri] juda dadil va ayyor qiz. Uning qoʻlidan har qanday ish keladi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
10. (3-sh. egalik hamda j. k. va o'.-p. k. shaklida koʻm. vzf.: qoʻliga, qoʻlida) - ixtiyoriga, izmiga; ixtiyorida, izmida. ◆ Kishi hurmati oʻz qoʻlida. Maqol ◆ [Kumush] Bu uydan chiqib ketishni, bir-ikki oylab Otabekni Zaynab qoʻliga topshirib qoʻyishni yana muvofiq koʻrmas. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Agarda xon koʻtarish mening qoʻlimda boʻlsa edi, xon qilib Otabekni koʻtarar edim. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
    Besh qoʻlini ogʻziga urmoq (yoki tiqmoq) - q. besh I.
    Gah desa (yoki deganda) qoʻlga qoʻnadigan qilib olmoq - q. gah.
    Yolgʻiz (yoki yakka) qoʻl - q. yolgʻizqoʻl.
    Koʻngliga (yoki yuragiga, koʻksiga, qoʻltigʻiga, qoʻyniga) qoʻl solib koʻrmoq - birovning fikri yoki ichki sirini bilish maqsadida turli gaplar aytmoq, shu maqsadda gapga solmoq. ◆ Oʻktam toʻy-hasham toʻgʻrisida soʻz ochib, qizning koʻngliga qoʻl solmoqchi boʻldi. Oybek, „Oltin vodiydan shabadalar“
    Oyogʻi olti(ta), qoʻli yetti(ta) - q. oyoq 1.
    Oyogʻini qoʻlga olib - q. oyoq I.
    Chap (yoki soʻl) qoʻl - chap tomon; chap, soʻl. ◆ Chap qoʻlga yurmoq. ◆ Chap qoʻldagi koʻcha.
    Oʻng qoʻl - 1) oʻng tomon; oʻng. ◆ Oʻng qoʻlga burilmoq. ◆ Oʻng qoʻldagi uy. ◆ Oʻng qoʻldan mashina kelib qoldi. ◆ -Qayoqqa yuramiz, - dedi Sidiqjon qayrilib, uning koʻziga qarab. -Oʻng qoʻlga, - dedi xotin. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ 2) eng yaqin, ishonchli yordamchi. ◆ Bu kishi Azizbekning amiri lashkari va oʻng qoʻli boʻlgan Rayimbek dodxoh edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
    Qoʻl bermoq - birovga ixlos qoʻymoq, uni pir deb tanimoq. ◆ Bir kun Margʻilondan bir eshon keldi. Boyimiz oʻsha kishiga qoʻl bergan ekan, yaʼni oʻsha kishiningmuridi ekan. Ibrohim Rahim, „Ixlos“, 1958 г.
    Qoʻl kelmoq - qulay, mos, koʻngildagidek boʻlib tushmoq. ◆ Yerni begona oʻtlardan tozalashda qoʻl keladigan asbob. ◆ Dalabop qattiq trinkadan besh-olti metr olaman. Ularga judayam qoʻl keladi. A. Ubaydullayev, „Hayot oqimi“
    Qoʻl koʻtarmoq - 1) rozilik, xohish yoki ovoz berish ishorasi sifatida qoʻlini yuqoriga koʻtarmoq. ◆ "Kimda-kim Nuʼmon hoji Qalandarov.. bu yerdan badargʻa qilinsin desa, qoʻlini koʻtarsin. Hamma baravar qoʻl koʻtardi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ 2) taslim boʻlmoq. ◆ Qurshovga olingan dushman qismlari qarshilikni toʻxtatib, qoʻl koʻtardilar. 3) koʻchma birovni urish, zarba berish uchun xezlanmoq. ◆ Nega sohibkorga qoʻl koʻtarding? Kuchingni qayerga qoʻyishni bilmayapsanmi? Jumaniyoz Sharipov, „Xorazm“
    Qoʻl siltamoq - q. siltamoq.
    Qoʻl tegizmoq (yoki urmoq) - 1) faqat boʻlishsiz shaklda: qoʻl tegizmaslik - hatto isteʼmol uchun olmaslik. ◆ Ovqatga hech kim qoʻl urmadi. 2) biror ishga kirishmoq, tutinmoq, urinmoq. ◆ U [Muhammad] qaysi ishga qoʻl ursa, uni uddalay olar.. edi. Mirkarim Osim, „Sehrli soʻz“
    Qoʻl uchida yoki qoʻl uchi bilan - 1) astoydil emas, istar-istamas; shunchaki, yuzaki. ◆ Doktor uni qoʻl uchidagina koʻrdi, dori bermadi, tayinli bir gap ham aytmadi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ U [Xolmat] Toʻraxonovdan haqiqiy yordam kutgan.. Faqat balandparvoz soʻzlar eshitdi va [toʻgʻonni] pala-partish, qoʻl uchida qurishga daʼvat qilindi. Sharof Rashidov, „Qudratli toʻlqin“ 2) qiyinchilik bilan, zoʻrgʻa, arang. ◆ Bu qanday gap axir, oʻzim qoʻl uchida tirikchilik qilaman-u, sening uchun shu kunimdan ham ayrilaymi? H. Shams, „Oqpadar“
    Qoʻl yuvmoq - ayn. qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq (yoki urmoq).
    Qoʻlga olmoq - 1) pora berish, aldash va sh.k. yoʻllar bilan oʻziga moyil qilmoq. ◆ Xumparning ogʻzi-burnini moylab, qoʻlga olib boʻlmasmikin? Parda Tursun, „Oʻqituvchi“ 2) ushlab, tutib olmoq, asir olmoq, bandi qilmoq, qamamoq. ◆ Muxtorxonni Afgʻoniston chegarasida qoʻlga olibdilar. Abdulla Qahhor, „Sarob“
    Qoʻlga tushmoq - 1) aybi, jinoiy ishi oshkor boʻlib tutilmoq. ◆ Gap tarqadi: birov tilmoch Hokim toʻraning xotini bilan qoʻlga tushib qopti, desa, yana birov tilmoch Hokim toʻraning qorovuli bilan qoʻlga tushib qopti, deyar edi. Said Ahmad, „Hukm“ 2) firib yemoq. ◆ Qoʻlga tushibsan, seni rosa laqillatishibdi.
    Qoʻli bormaydi - istagi, xohishi yoʻq; hafsalasi yoʻq. ◆ Tutni kesishga qoʻlim bormayapti. ◆ Mol ketdi - jon ketdi, ishga ham qoʻlim bormaydi. Abdulla Qodiriy, „Mehrobdan chayon“
    Qoʻli ochiq yoki ochiq qoʻl - hech narsani ayamaydigan, saxiy. ◆ Qoʻli ochiqning yoʻli ochiq. Maqol
    Qoʻli egri - oʻgʻri.
    Qoʻli yupqa - kambagʻal, qashshoq. ◆ Oʻsha kunlari Malohat aya yashayotgan qishloqdan yetmish chaqirim narida qoʻli yupqaroq bir kishining xonadoniga olov tutashib yonib ketibdi. Gazetadan
    Qoʻli qichidi - q. qichimoq.
    Qoʻli qoʻliga tegmaslik - nihoyatda tez, chaqqon harakat qilmoq, tez ishlamoq.
    Qoʻlini sovuq suvga urmaydi - hech ish qilmaydi. ◆ Nusratilla roʻzgʻorda qoʻlini sovuq suvga urmaydi. Asqad Muxtor, „Opa-singillar“
    Qoʻlni bigiz qilmoq - ayn. barmoqni bigiz qilmoq q. barmoq 1.
    Qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa tiqmoq (yoki urmoq) - biror narsadan hafsalasi pir boʻlib, ixlosi qaytib, uni tark etmoq, undan yuz oʻgirmoq, voz kechmoq, qaytmoq. ◆ Baʼzilari gʻayratlari bekorga ketayotganini koʻrib, qoʻllarini yuvib, qoʻltiqqa urdilar. Mirkarim Osim, „Ajdodlarimiz qissasi“
    Qoʻlni qoʻlga bermoq - biror sohada bahamjihat boʻlmoq, oʻzaro birlashmoq. ◆ Qoʻlni qoʻlga berib ishlamoq. ◆ Qadrdon dalalar, mehnat tongida Qoʻlni qoʻlga berar ikki baxtli yosh. Gʻayratiy
    Harom qoʻl - birovning haqidan hazar qilmaydigan, nopok (odam haqida). ◆ Qayerdaki harom qoʻl bor, u yerda barakat yoʻq. Oybek, „Oltin vodiydan shabadalar“

Sinonimlari

ilik

Antonimlari

ҚЎЛ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

OʻTIL

Tillarda

qo‘l

• Turkcha: el
• Yoqutcha: хол, илии

Ruscha _ru

qoʻl
1 рука; руки; // ручной; ◆ oʻng qoʻl прям. и перен. правая рука; ◆ qoʻl kuchi сила рук; физическая сила; ◆ qoʻl soat(i) ручные часы; ◆ qoʻl sochiq салфетка; ◆ qoʻl bilan или ◆  qoʻlda рукой, руками, вручную; ◆ oʻz qoʻli bilan собственными руками; собственноручно; сам; oʻzi bilan yozilgan xat 1) писмо написанное (чьей-л.) рукой; 2) автограф; ◆ qoʻlda koʻchirilgan nusxa экземпляр, переписанный от руки; ◆ mening qoʻlimda прям. и перен. в моих руках; ◆ qoʻlimizda oʻsgan qiz девушка, выросшая (воспитанная) у нас; ◆ qoʻlimda hech narsam yoʻq 1) у меня в руках ничего нет; 2) я ничем не располагаю; ◆ qoʻldan qoʻlga из рук в руки; ◆ qoʻl koʻtarmoq 1) поднять руку (руки); 2) перен. поднять руку (на кого-л.), замахнуться (на кого-л.); 3) голосовать (за кого-л.); ◆ qoʻl ochmoq рел. поднять и сложить руки для молитвы; ◆ qoʻl ushlashib взявшись за руки; ◆ qoʻlhalollamoq этн. совершать обряд обрезания; ◆ qoʻlga kirgizmoq (или kiritmoq) овладевать, приобретать, заполучить, прибирать к рукам; ◆ qoʻlgaolmoq 1) взять в руки, 2) перен. захватить; забрать в свои руки, заполучить; ◆ oʻzini qoʻlga olmoq взять себя в руки, сдержаться; ◆ birovni qoʻlga olmoq 1) захватить кого-либо, забрать кого-либо; 2) подкупить (кого-л.); ◆ qoʻlga tushmoq 1) попасться, быть пойманным, быть схваченным; 2) перен. быть обманутым, надутым; обмануться; ◆ qoʻl ingni tiy не давай воли рукам; ◆ qoʻldan bermoq упустить, лишиться (чего-л.); ◆  surʼatni qoʻl dan bermoq сдавать темпы, снижать темпы; ◆ fursatni qoʻldan bermoq упускать время, упускать удобный момент, упускать случай; ◆ qoʻlidan olib qoʻymoq отнимать (у кого-л.), вырывать (что-л. у кого-л.) из рук, отбирать, забирать; ◆ qoʻldan chiqarmoq 1) выпускать из рук; 2) заканчивать, оканчивать, завершать; 3) перен. упускать; ◆ qoʻlni qoʻlga berib взявшись за руки, рука об руку; ◆ qoʻl ini orqasiga qilib заложив руки за спину; ◆ qoʻl bormaydi 1) не хочется, нет желания, не тянет (что-л. делать); 2) перен. рука не поднимается; ◆ qoʻl boʻshida (букв, когда руки свободны) в свободное время, на досуге; ◆ qoʻl tekkanda когда будет свободное время; ◆ qoʻl tegmaydi руки не доходят; ◆ qoʻl uchida 1) концами пальцев; 2) перен. едва, с трудом, с большими усилиями; ◆ qoʻl uchida tirikchilik qilmoq еле-еле сводить концы с концами, с трудом поддерживать существование; 3) перен. небрежно; ◆ qoʻl uchida koʻrishmoq небрежно поздороваться; ◆ qoʻl ostida под (чьим-л.) руководством, под (чьим-л.) началом; в подчинении (у кого-л.); ◆  qoʻl uchi bilan спустя рукава, нехотя, небрежно, кое-как; ◆ qoʻlim qovushmayapti см. qovushmoq; ◆ qoʻlidan keladi он в состоянии (что-л. делать), он сможет, он сумеет; ◆ bu ish qoʻl imdan kelmaydi я не в состоянии сделать это; это мне не по силам; это свыше моих сил; я не в силах сделать это; ◆ qoʻlidan ish keladigan odam способный человек; человек, умеющий работать, действовать; ◆ qoʻldan kelgancha по мере сил, по мере возможности; ◆ uning qoʻlidan har narsa keladi 1) он всё может, он мастер на все руки; 2) перен. он на всё способен; от него всего можно ожидать; ◆ qoʻli oʻynamaganning koʻzi oʻynar погов. кто не работает, тот не ест; ◆ qoʻl qoʻlni taniydi погов. (букв. рука руку знает) у кого брал, тому и следует отдавать; ◆ qoʻlni yuvib, qoʻltiqqa urmoq см. urmoq;
2 передние конечности животных; ◆ qoʻl goʻshti мясо передних ног;
3 разг. палец; пальцы; ◆ oʻrta qoʻl средний палец; ◆ oʻrta qoʻl topar игра, в которой один из игроков зажимает все пальцы одной руки в другой руке так, что видны только их кончики, а другой игрок должен найти его средний палец; ◆ oʻrta qoʻlday перен. разг. хороший, настоящий, такой, как надо; ◆ oʻrta qoʻlday juvon молодая красивая женщина; ◆ besh qoʻl baravar emas погов. пять пальцев не равны; соотв в семье не без урода; ◆ ikkala qoʻlini burniga tiqib qolmoq (букв. остаться с засунутыми в нос двумя пальцами) остаться с носом, остаться в дураках, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши;
4 почерк; ◆ bu mening qoʻlim emas это не моя рука, это не мой почерк; это не я писал;
5 подпись;◆ qoʻl qoʻymoq расписаться, поставить свою подпись, скрепить своей подписью; ◆ qoʻl qoʻydirmoq дать расписаться; дать на подпись; получить (чью-л.) подпись; ◆ 

• qoʻl keladigan подходящий, сподручный; ◆ bu menga qoʻl kelmaydi это мне несподручно; ◆ koʻngliga qoʻl solmoq влезать в душу; ◆ oyoqni qoʻlga olib yugurmoq бежать, не чуя ног под собой; бежать, сломя голову; бежать что есть силы; ◆ ochiqqoʻl щедрый; тороватый; ◆ sovuqsuvga qoʻl urmas (букв. не опустит пальцы в холодную воду) белоручка, бездельник; ◆ u qoʻlini sovuqsuvga urmaydi он ничего не делает; он белоручка, бездельник.