Kontent qismiga oʻtish

xotin

Vikilug‘atdan olingan

Oʻzbekcha (uz)
[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

xo-tin

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

XOTIN 'ayol\ 'erga tekkan ayol\ 'erkak tekkan ayol1. Najmiddinboyning bosh xotinidan Nurining eri Fazliddin tugʻilgan (Oybek). Bu ot qadimgi turkiy tilda qatun, xatun tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 412, 442). DSda xatun shakli keltirilgan, lekin izohsiz qatun shakliga havola berilgan; demak, asosiy shakl deb qatun shakli belgilangan (637, 436). Devonda esa faqat qatun shakli keltirilgan (I, 388)-_ L.Z.Budagov bu soʻzning qatun shaklini qirgʻizcha deb belgilaydi, xatun soʻziga tengligini koʻrsatadi, lekin izohlamaydi (ССТТН, II, 6); bu soʻzning xatun shaklini tatarcha, qozoqcha deb belgilab, bu yerda qatun shaklini qirgʻizcha, turkcha deb belgilaydi, oltoy tilida qattïn shaklida ishlatilishini, koʻplikda qadïttar shaklini olishini taʼkidlaydi (ССТТН, I, 524). Qirgʻiz tili lugʻatida bu soʻz qatïn tarzida (КРС, 360), turk tili lugʻatida esa xatun tarzida (ТРС, 238) berilgan. Yuqorida keltirilgan izohlar asosida bu soʻzning tovush jihatidan oʻzgarishini quyidagicha koʻrsatish mumkin: qatun > xatun > xâtin. Yuqoridagi manbalarda taʼkidlanishicha, bu soʻz dastlab yuqori martabali kishining umr yoʻldoshi maʼnosini anglatgan; maʼno taraqqiyoti natijasida umuman biror erkak kishining umr yoʻldoshi maʼnosini va boshqa maʼnolarni anglata boshlagan.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

1. Jinsiy jihatdan erkak toifasiga zid, farzand koʻrish, emizish qobiliyatiga ega odam; ayol. ◆ Bozorqulning onasi juda chiroyli xotin edi… A. Muxtor, „Chinor“ .

Xotin kishi ayn. xotin. ◆ -Yoshing yigirma beshga qarab ketyapti, — dedi onasi, — xotin kishi oʻttizga kirsa, oʻtin boʻladi. Oʻ.Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“ .

2. Biror erkak nikohidagi ayol. ◆ Er-xotinning urishi — doka roʻmolning qurishi. Maqol. m U \meʼmor] toʻgʻri uyga qaytib keldi-da, bor gapni qizi Badia bilan xoti-ni Maʼsuma bekaga aytib, oʻrniga choʻzildi. Mirmuhsin, „Meʼmor“ .

Xotin olmoq Uylanmoq. ◆ Rahmatilla Asta-sekin oʻzini oʻngladi, uy-joy qildi, xotin oldi. A. Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ .

Shuningdek:

  • Xotin oshi — toʻyda xotinlarni maxsus chaqirib oʻtkaziladigan marosim va unda beriladigan osh.
  • Xotin peshin — xotinlarning peshin namozini oʻqiydigan vaqti (kunduz soat 4—5 lar chamasi).
  • Xotin taloq —q. taloq I 2.
  • Xotin qoʻymoq — xotini bilan ajrashmoq.

Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

ХОТИН. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Ruscha ru

xotin
1 женщина; // женский; ◆ yosh xotin молодая женщина; beva (или tul) ◆ xotin вдова; erli (или eri bor) ◆ xotin замужняя женщина; ◆ doktor xotin женщина-врач; ◆ kolxozchi xotin колхозница; ◆ xotin ahli женщины; ◆ xotin maʼno разг. уст. женщина, женщины; ◆ xotin oshi угощение для женщин (по случаю свадьбы); ◆ xotin hammom женская баня; ◆ ersiz xotin - boshvoqsiz ot посл. безмужняя женщина — что лошадь без узды;
2 жена; ◆ bosh xotin первая жена; ◆ katta xotin 1) рослая, солидная женщина; 2) женщина в летах; 3) ист. старшая из жён (при многоженстве); ◆ kichik xotin ист. младшая из жен (при многоженстве); ◆ oʻrtancha xotin ист. средняя жена (из трёх); ◆ xotinning yomoni - umrning egovi посл. плохая жена — пила на всю жизнь; ◆ xotin olmoq разг. жениться; ◆ xotin qoʻymoq разг. давать жене развод; разводиться с женой;
3 перен. пренебр. баба (о нерешительном., слабохарактерном мужчине); ◆ 

  • xotin peshin (vaqti) время около 4-5 часов дня (летом); ◆ xotini taloq см. ◆ taloq I; Sust xotin этн. ист. женщина Суст (богиня небесных вод, покровительница дождя у предков среднеазиатских народов в доисламский период).