xudo

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

xu-do

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

, xudoy f. 1lʼ. — iloh, xudo; hukm-dor xoʻjayin

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

1 Diniy tushunchaga, xususan islom diniga koʻra, butun mavjudotni, butun olamni yaratgan va uni boshqaruvchi oliy ilohiy kuch; har qanday dinning eʼ-tiqod qilish asosi (musulmonlarda: "Al-loh" soʻzining sinonimi). ◆ Xudo butun jo-nivorlarni yaratib boʻlib, har qaysisiga umr ulashadigan boʻlibdi. A. Qahhor, «Qoʻshchinor chiroqlari» . ◆ -Mirzo Anvar inimga xudo mar-taba ato qilgan emish deb eshitdim,dedi Safar boʻzchi.. A. Qodiriy, Mehrobdan chayon

Avvali xudo Avvalo Xudoning xohishi, qudrati bilan. [◆ Ibn Yamin:] Qizimning jo-nini avvali xudo, qolaversa, siz asrab qol-dingiz. K. Yashin, «Hamza» . Azbaroyi xudo q. azbaroyi. ◆ -Agar eshikni yopib uxlasang, azbaroyi xudo, hujrangda bir haftagacha tong otmaydi, — dedi Mirvali. A. Qodiriy, «Ki-chik asarlar» . Xudo asrasin (yoki saqlasin) Biror noxushlik, falokat, zararli kimsaga yoʻliqmaslikni tilab aytiladigan ibora. ◆ Ishqilib, oʻzingga ehtiyot boʻl, bolam. Biror falokatdanxudo asrasin!\. Gʻulom, «Mashʼal» . [ ◆ Meʼmor:] Munofiqlardan xudo asrasin!Ish>- muhsin, «Meʼmor» . Xudo berdi "Baxtli, dav-latli boʻldi" yoki "nima istasa, shuni qila oladi" kabi maʼnolarni ifodalaydi. ◆ Keyin Gulnorga xudo beradi, u erka, arzanda xotin boʻlib, erga suyalib, koʻngliga nima kelsa, shuni qiladi. Oybek, «Tanlangan asarlar» . Xudo bil-sin (yoki biladi) Kim biladi deysiz, ehti-mol. Qorongʻida yaxshi ajratolmadim, tusini gʻira-shira anovi qora Homidga oʻxshatdim.
Tagʻin umi, boshqami, xudo bilsin, shatir-shutir qildi-da, chiqib ketdi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. Xudo koʻrsatmasin Biror koʻn-gilsiz voqea yuz bermasligini tilab aytiladigan ibora. ◆ Agar bu kasallik mahalliy xalqqa ham yuqsa bormi, xudo koʻrsatmasin, anaunda koʻrasiz qiyomatni.. K. Yashin, «Xamza» . Xudo koʻtarsin! yoki xudo olein! qargʻ. Biror kimsaga boʻlgan nafratni ifodalab, unga oʻlim tilab aytiladigan ibora. ◆ Zulfi-zar ichida: "Xudo koʻtarsin seni" dedi-yu, qadamini tezlatdi. K. Yashin, «Hamza» . Xudo rahmati yoki xudo rahmat qilsin Rahmatli (marhumni hurmat bilan tilga olganda aytiladigan ibora). -Kitoblar ikki joyda yolgʻon aytishni maʼqul degan ekanlar: bit-tasi — eru xotinning orasida, ikkinchisi — ◆ ikki moʻʼminni bitirish uchun. Buni xudo rah-mati domlam oʻqib berar edilar,dedi Safar boʻzchi. A. Qodiriy, Mehrobdan chayon. ◆ [Olchinbek:] Boshingizga tushgan ishlarning hammasidan xabarim bor. Kampirning oʻlimi, xudo rahmat qilsin, yangi yozgan asarlarin-gizning yoʻq qilinishi.. K. Yashin, «Hamza» . Xudo urgan 1) yomon, razil, yaramas. ◆ Xoʻjayin to-gʻang juda xudo urgan odam. Uying kuygur, shuncha yil ishlatib, endi koʻchaga taishaydimi? Oybek, «Tanlangan asarlar; 2) nochor, rasvo» . ◆ Men sizga: "Qopongʻich, jangari it topib keling!" desam, xudo urgan itni topib kelibsiz. "Latifalar" . Xudo urdi Rasvo boʻldi; ishning pachavasi chiqsi. ◆ [Odam] Ichkilikka berildimi, xudo urdi, Obroʻ ke-tib, yoʻqoladi tamom burdi. T. Ioʻldosh . ◆ Keyin yerga engashib, qoʻllariga katta bir tosh oldilar. Yuragim shuv etdi: "Obbo, xudo urdi", dedim. P. Tursun, «Oʻqituvchi» . Xudo urdi-ketdi Nahotki shunday boʻlsa? ◆ Qoʻying-ey, Rahimjon, gapirmang-ey! Xudo urdi-ketdi. Qizim qoʻlingizga tushgandan beri bir kun roʻshnolik koʻrmadi. A. Qahhor, «Sarob» . Xudo uriptimi Boʻlmagan ran, oʻlibmanmi, naxodki shunday boʻlsa? ◆ Meni xudo uriptimi, un-day deganim yoʻq. Xudo xayringni bersin Yaxshi tilak, «minnatdorlik bildiruvchi ibora» . ◆ Jon birodar, xudo xayringni bersin, bu yaxshiligingni ikki dunyoda unutmasman. S. Siyoyev, «Yorugʻlik» . Xudo haqi Toʻgʻrisi; chin-dan ham, haqiqatda ham. ◆ Xudohaqi, odamhad-dan tashqari qoʻrqsa, qiziq boʻlar ekan. A. Qahhor, «Sarob» . Xudoga nima yozdim? "Gʻ1ima gunoh qildim, gunohim yoʻq edi-ku?!" maz-munidagi ibora. | ◆ Matpano:] Xudoga nima yezdim? Nahot utgan-ketganning qoʻliga ter-milib, qarib-chirib ado boʻlajakman?S. Siyoyev, «Yorugʻlik» . Xudoga soldim Jazosini xudo bersin. ◆ Gulsumbibi qizining boshini siladi, yigʻlab gapirdi: -Koʻy, qizim, Nuri tuhmat qilgan boʻlsa, xudoga soldim. Oʻzi bir kun jazosini tortar, bir kun izza boʻlar. Oybek, «Tanlangan asarlar» . Xudoga topshirdim Xayr-lashish chogʻida aytilib, xudo har qanday yomonlikdan asrasin, sogʻ boʻl, omon boʻl, degan mazmunni bildiradi. ◆ Xudoga topshirdim, Kumush, qazom yetib koʻrolmay qolsam, mendan rozi boʻl! A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . Xudoga (ming marta, beadad) shukur! 1) biror narsaga erishilganda aytilib, mamnun-lik, shukronani bildiradi. ◆ Xudoga shukur, toʻy koʻrdim, chimildiqqa kirdim, orzu-havas koʻrdim. I. Rahim, «Chin muhabbat; 2) oʻzaro qol-ahvol soʻrashilganda, javob tarzida ay-tiladi» . ◆ \Otabek:\ Tuzukmisiz, ota? -Xudoga shukur! — dedi Hasanali. A. Qodiriy . Oʻtgan kunlar. Xudoyimdan oʻrgulay Xudoga shukur. ◆ -Xudoyimdan oʻrgulayki, — dedi Kumush enti-kib va dahshatlanib, — yomonlarning jazosini oʻzi bergan. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» .

2 Koʻpxudolikda olamning qandaydir bir qismining oliy hukmdori. ◆ Sevgi xudosi. Urush xudosi. n ◆ Goʻzallikning qoshida axir Choʻkka tushgan hatto xudolar. A. Oripov .


Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

ХУДО. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Ruscha ru

xudo
1 бог; господь; ◆ majusiylarning ~lari языческие боги, языческие божества; ◆ ~ xohlasa если богу будет угодно; бог даст; ◆ ~ga shukur слава богу, благодарение богу; ◆ ~ saqlasin или ◆  ~ koʻrsatmasin не дай бог, избави бог, боже сохрани, боже упаси; ◆ ~ yorlaqab (или yallaqab) разг. по милости бога, по милости божьей; ◆ nechuk ~ yorlaqadi ирон. как это бог надоумил вас (употребляется обычно, если кто-л. пожалует к кому-л. или сделает что-л. доброе); ◆ xon boqdi - ~ boqdi посл. у хана - сохранно (соотв. как у Христа за пазухой); ◆ ~ berganni mulla bermas посл. мулла не дает того, что дает бог; ◆ oʻzi kelgan mehmon - atoyi ~, chaqirib kelgan mehmon - baloyi ~ посл. незваный гость - дар божий, званый гость - божье наказание; ◆ ~ haqi или◆  azbaroyi ~ ей-богу, клянусь богом, честное слово; Xudo haqi, bu narsa hazil edi (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ей-богу, это была шутка; ◆ ~ ursin (букв. пусть бог накажет) ей-богу, честное слово; ◆ uni ~ urdi (букв. бог наказал его) с ним стряслась беда, у него дела плохи; ◆ ~ urgan (букв. наказанный богом) очень плохой, скверный, паршивый; ◆ ~ urgan yolgʻonchi отъявленный лгун; ◆ ~ bilsin бог знает, никто не знает; ◆ ~ rahmatli покойный; ◆ ~ rahmati eshon покойный ишан; ◆ ~ urdi ketdi боже мой (выражает крайнее удивление, возмущение; употребляетсяженщинами); ◆ ~ urdi ketdi, munchayam yalqov ekansan! боже мой, какой же ты лентяй!; ◆ obba ~ urdi! 1) вот наказание божье!; 2) вот тебе и на!; ◆ ~ oʻlim bersin или ◆  ~ koʻtarsin (или olsin) бран. чтоб бог послал ему смерть, чтоб бог отнял у него душу; чтоб он сдох (употребляется женщинами); Xudo koʻtarsin oʻshalardi, oʻziniyam, gapiniyam (Ћамза) Чтоб сгинуть им самим и их словам; ◆ ~ berdi unga 1) ему повезло, ему везёт; 2) ему и карты в руки; 3) он дорвался; он может теперь заниматься своим любимым делом беспрепятственно; ◆ qochgan ham ~ deydi, quvgan ham посл. и беглец призывает бога, и преследователь; ◆ yo ol ~, yo ber ~ (букв. о господи, или дай, или возьми) либо пан, либо пропал; ◆ Bizniki yo ol ~, yo ber ~ (Ћамза) У нас так; либо пан, либо пропал; ◆ ~ yoʻliga qolmoq 1) оставаться без присмотра, без надзора, без ухода; 2) останавливаться; приостанавливаться; ◆ ish ~ yoʻliga qoldi 1) работа брошена на произвол судьбы; 2) работа приостановилась; ◆ ~ga solmoq возлагать на бога, предоставлять судить богу; ◆ Qoʻy, qizim, Nuri tuhmat qilgan boʻlsa, ~ga soldim (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Будет, доченька, если Нури наклеветала, пусть её осудит бог; ◆ ~ning bergan kuni уст. каждый божий день, ежедневно; ◆ ~dan qaytgan богоотступник; ◆ ~ xayringizni bersin ради бога;
2 перен. бог, владыка.