dum

Vikilug‘at dan olingan
Jump to navigation Jump to search


Flag of Azerbaijan.svg Ozarbayjoncha (az)

Ot

dum

Flag of Karakalpakstan.svg Qoraqalpoqcha (kaa)

Ot

dum

Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

dum

Aytilishi

Etimologiyasi

\f. — quyruq, dum

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1 Hayvon

tanasining chiqaruv teshigi tepasidan bosh-lanadigan va ingichkalanib boruvchi eng ortki, oxirgi qismi; quyruq. ◆ Sichqon sigʻmas iniga, gʻalvir bogʻlar dumiga. Maqol . ◆ Tuyaning dumi yerga tegar, Xoʻjaning qizi erga tegar. Maqol . ◆ Shoshgan oʻrdak ham boshi bilan, ham dumi bilan shoʻngʻiydi. Maqol . n ◆ U [it] dumini likillatdi-da, Nigoraning oyogʻi ostiga yota qoldi. S. Anorboyev, «Oqsoy» .

Dumini xoda qilib I) dumini tikka, yuqori koʻtarib. ◆ -Sigir birdan irgʻiboʻrnidan turib, dumini xoda qilib, bir qochib berdi, — dedi Shum bola. Gʻ. Gʻulom, «Shum bola» . ◆ Molxonadan kelayotsam, oldimdan dumini xoda qilib, bir buzoq yugurib oʻtdi. "Mushtum"; 2) koʻchma orqasiga qaramay, tumta-raqay boʻlib. ◆ ..Oldingga qancha bordim? Nuqul badbashara maxluqdan qochgan yuraksizday dumingni xoda qshshb qolasan-ku? J. Abdul-laxonov, «Xonadon» . ◆ ..zoʻr kelganda koʻpincha bel-lashishdan bosh tortadi-da, dumini xoda qilib qochadi. T. Rustamov, «Mangu jasorat» . Dum i yulingan musichaday (yoki tovuqday) Bir yeri yoki bir narsasi yetishmaganday, beoʻxshov. ◆ Berdiboy garchi shahardan dumi yulingan musichaday boʻlib kelgan boʻlsa ham, fazlsiz emas. A. Qodiriy, «Obid ketmon» . ◆ ..oramizda Ikrom degan bir kimsa ham bor edi. Dumi yulingan tovuqday bir chetga chiqib, shum-shayib turibdi. "Yoshlik" .

2 Baʼzi jonivorlar tanasining ket tomonidagi uzun patlar yoki ingichkalashgan qismi. ◆ Xoʻrozning dumi. Qaldirgʻochning dumi. Ilonning dumi. shsh Haligi chavoq baliq qor ustida yalt-yult qilib sakraydi, dumi bilan savalaydi. N. Fozilov, «Diydor» . ◆ Raisning oriq, qoramtir yuziga yarashmagan taqasimon moʻylabining uchlari chayon dumiday gajak-landi. S. Nurov, «Maysalarni ayoz urmaydi» .

3 Meva, barg va sh. k. ning bandi.

Dum bermoq Pishib yetilmoq (asosan poliz ekinlari haqida). ◆ Bir kun paxta chopib yursam, bitta qovun juda ham toʻri kelgan, “meni ye!" deb dum berib turibdi. Gʻ. Gʻulom, «Tirilgan murda» . ◆ Nimadir “tirs" etdi: qizilurugʻ qovun dum berdi shekshii. A. Esho-nov, «Dutor» .

4 Sabzavot oʻsimliklarining yer yuzasida oʻsibturgan bargi. ◆ Sabzining dumini kesmoq.

5 Uchish apparatlarining ingichkalashgan ket tomoni. ◆ Birpasdan keyin lager ustida dumiga kattakon pufak bogʻlab olgan samolyot paydo boʻldi. A. Qahhor, «Oltin yul-duz» . ◆ Samolyotning dumida yelkamni qisgancha biqinib oʻtiraverdim. "Guldasta" .

6 Umuman biror narsaning keti, oxiri. ◆ Yulduzning dumi. Qancha mashinalar qator-lashib oʻtdi, hali dumi koʻrinmaydi. n ◆ Charos deraza panjarasidan.. dumi likil-lab turgan dakang varrakni koʻrdi. U. Ho-shimov, «Qalbingga quloq sol» . ◆ Chopa berish-ning behuda ekanini payqab, eshelonning dumiga ulangan qizil vagonlarga toliqqan koʻzlarini umid bilan tikdi. N. Safarov, «Tanlangan asarlar» .

7 koʻchma Doim birovga ergashib yoki unga xushomad qilib, birga ortidan yuradigan odam; shotir. ◆ Abdurasul Tojiboyning maj-lisda oʻz tarafini oladigan dumlar toʻplay boshlaganini gapirdi. P. Tursun, «Oʻqituvchi» . ◆ Dum emish, xoʻja kelib menga dum boʻlsin. A. Qahhor, «Qoʻshchinor chirokdari» .

8 koʻchma s.t. Qarz, topshirilmagan im-tihon ◆ Uning matematikadan dumi bor.

Burganing dumini kurgan Juda ham shum, ayyor, uddaburon. ◆ Bilaman, Gavhar yaxshi qiz. Lekin anavi iblis burganing dumini koʻrgan! Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol» . Dumini bosmoq Gʻashiga, asabiga tegmoq. Idorada, ish ustida, ish yuzasidan gapirayotirman. Du-mingizni bosganim yoʻq. A. Qahhor, Sarob. ◆ Men bir-ikkitasining dumini bosdim shekilli. S. Siyoyev, «Otliq ayol» . Dumini likillatmoq Xushomadli va ayyorona ish koʻrmoq. ◆ Saroyda biz ham dum likillatib, quyruq qoqib yurib-miz. S. Siyoyev, «Yorugʻlik» . U ◆ kalondimogʻ, endi qarshisidagi odamdan oʻziga oʻxshab dum li-killatishini talab qiluvchi nusxaga ay-lanadi. "OʻTA" . Dumini tugmoq yoki dumi tugilmoq Qaytib kelmaydigan qilib ishdan boʻshatmoq, haydamoq. ◆ [Roziq soʻfi\ Bir magazinga kechki qorovul boʻlib olgan edi. Undan ham ishkal chiqarib, dumi tugildi. S. Abdulla, «Soyalar» . ◆ Tursunboy.. qoʻpol va dagʻal muomalali boʻlgani sababli.. brigadirlikdan dumi tugshzgan edi. "Mushtum" . ◆ Hammamizning dumimizni tugar emishlar. Uygʻun, «Asarlar» . ◆ ..ikkinchi bu gapdan ogʻiz ochmang, aks holda, dumingizni tugaman. H. Gʻulom, «Mashʼal» . Dumini tutqazmaslik (yoki ushlatmaslik) Hech koʻrinmay, yoʻliqmay qochib yurmoq. ◆ Gʻaffor qoʻrboshi dumini tutqazmasga, oʻzini yut-qizmasga urinadi. N. Safarov, «Vodillik qahramon» . Dumini qismoq 1) itoatkorona ish tutmoq; boʻysunuvchan, itoatkor boʻlmoq. ◆ Men oʻz yurtimda musofir itday dumimni qisib yurishni xohlamayman. A. Qahhor, «Asarlar» . ◆ Devona oʻsha zahoti dumini qisib, juftakni rostlab qoldi. K. Yashin, Hamza; 2) koʻchma boʻysunmoq, jilovlanmoq. ◆ Suv dumini qisdi, endi shoshmasdan [toʻgʻonni] mustahkamlash kerak. Oybek, «O» .v. shabadalar. Dumi xurjun (yoki xurjunda) Notayin, tagi-tugi yoʻq; oʻlda-joʻlda, chatoq yoki chala-chulpa; sarson. ◆ Dumi xurjun gap. Dumi xurjun ish. n ◆ Boʻriboy oʻsha odamlarning nomini tilga olgisi kelmay, dumi xurjunda qoldi. H. Nazir, «Oʻtlar tu-tashganda» . ◆ Goʻsht topshirishning ham dumi xurjunda. "Mushtum" . Dumi qisiq Biror aybi boʻlgan, ayb ish qilgan, aybdor; biror nar-sadan hadiksirovchi. ◆ Musofir itning dumi qisiq. Maqol . ◆ yat Ilgari oʻzrining dumi qi-siq boʻlardi, el oldida sazoyi qilinardi. S. Nurov, «Narvoy» .


Sinonimlari

Antonimlari

ДУМ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

OʻTIL

Ot

dum (koʻplik dumlar)

Ruscha ru

dum
1 хвост; ◆ ot ~i конский хвост; ◆ tovus ~i павлиний хвост; ◆ samolyot ~i хвост самолёта; ◆ ~ qismoq 1) поджать хвост; 2) перен. помешать (кому-л. в чем-л.); ◆ ~ni likillatmoq вилять хвостом; ◆ ~ini xoda qilib qochmoq вульг. бежать, задрав хвост трубой; бежать без оглядки; ◆ ~ini tugib yubormoq (букв. отпустить, завязав хвост) прогнать; ◆ u ~ini tutqizmaydi (букв. он не даёт поймать себя за хвост) его не поймаешь, он неуловим; ◆ ~i xurjunda (букв. его хвост в мешке) брошенный, оставленный на половине; ни туда, ни сюда; ◆ tuyaning ~i yerga tekkanda погов. когда хвост верблюда коснётся земли; соотв. когда рак на горе свистнет; ◆ sichqon sigʻmas iniga, gʻalvir bogʻlar ~iga посл. мышке тесно в норе, а она еще привязывает к своему хвосту решето (говорится, когда, человеку тесно, а он приглашает гостей, покупает громоздкую вещь и т. д.);
2 плодоножка; прилистник; ◆ ~ bergan qovun созревшая дыня (которая легко отделяется от плети);
3 разг. шутл. хвост, задолженность (напр. академическая);
4 перен. неодобр. прихвостень; лакей;◆ quloqlarniig ~lari кулацкие прихвостни.