it

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

it

Aytilishi

Etimologiyasi

IT 'qoʻriqlash uchun, ov qilish uchun saqlanadigan uy qayvoni’. I t huradi, karvon oʻtadi (Maqol). Bu ot qadimgi turkiy tilda iyt shaklida aytilgan (Baʼzi oʻzbek shevalarida qozir qam shunday aytiladi), oʻsha davrdayoq y undoshi talaffuz qilinmay qoʻygan, shuning hisobiga i unlisi choʻziq aytilgan, keyinroq bu choʻ— ziqlik ham yoʻqolgan (Devon, I, 71; DS, 215, 221): iyt > i:t > it. Iyt oti asli ’nariga suruvchi’, ’nariga qochiruvchi’ maʼnosini bildirgan boʻlib, qadimgi turkiy tilda 'nariga suril-’ maʼnosini anglatgan iyt- feʼli ham mavjud boʻlgan (ЭСТЯ, I, 386).
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1 Uy-roʻzgʻorni qoʻriqlash, ov ovlash va sh. k. maqsadlar uchun sakdanadigan toʻrt oyokdi sutemizuvchi uy hayvoni. ◆ Koʻppak it. Ov iti. v ◆ Katta temir darvoza ostida choʻzilib yotgan xirsday it boshini koʻtarib irillladi. A. Qahhor, «Boshsiz odam» .

2 Shu hayvonga nisbatlanuvchi haqorat-ni bildiradi. ◆ Azizbek qarshisida qoʻl bogʻ-lab turgan darvoza begiga baqirdi: -Nega qarab turasan, darvoza ustiga chiq, kim ekan u it?! Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Xalq to-vushi tinimsiz guvullaydi: -Bu yoqqa chiq, itlar! Oybek, «Tanlangan asarlar» .

It emgan soʻk. Itvachcha, itdan tarqagan. ◆ -Bu yoqqa kel, it emgan! — dedi mingboshi, k,izil koʻzlarini ola-bula kilib. M. Ismoi-liy, «Fargʻona t» .o.

3 koʻchma Birovning manfaatlarini \imoya qilib, boshqalarga zulm oʻtkazuvchi odam; malay. ◆ Musulmonqulning iti boʻlmasa, oʻzimizdan mingboshi boʻlarlik odam kurib koluvdimi, deyman. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Keling, sherdargohning iti, tortinmang, yuqoriga oʻting. K. Yashin, «Hamza» .

4 Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil nomi; sak. ◆ Uning yili it.

It yili Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil (k- muchal).
Boshiga it kunini solmoq Rosa qiyna-moq, oʻta azob-qiynoqqa solmoq. ◆ Ular qish-lokdagilarning boshiga it kunini solibdi: dehqonlarni kiynabdi, oʻldiribdi; paxta ek-salaring — oʻldiramiz, deb doʻk uribdi. H. Tur-sunqulov, «Hayotim qissasi» . Boʻynidan bogʻlan-gan it ovga yaramas Xohishi boʻlmagan kishini zoʻrlaganing bilan ish bermaydi, de-gan maʼnoda ishlatiladigan maqol. It azo-bi Nihoyatda qiyin, mashaqqatli holat, ahvol. ◆ Bshshsanmi sen bu oʻzboshimchaliging bilan otangni it azobiga solishingni? K. Yashin, «Hamza» . ◆ \Hojar:\ It azobida kechani kunduzga ulabmehnat kila-kila, endi yurt orasida sher kildim deganda, obroʻni toʻkib qoʻysam, qan-day koʻrgilik! Hamza, «Paranji sirlari» . It boqmaydi Nazar-eʼtibordan qolgan, eʼtibor berilmaydigan shaxs yoki narsa haqida, unga nisbatan qoʻllanadi. ◆ -Buvijon, buvi-jonga.. it bokmaydi-yu, ammo oʻz bilganini Kiladi, — dedi kampir buvi Poʻlatjon aka-ga. Mirmuhsin, «Umid» . It tegdi yoki it tek-kan Nopok, harom boʻldi (nomusiga tegil-gan ayol haqida). ◆ Qay yuz bilan boqaman unga? Meni kechirarmikan ? Kechirmas! Axir menga it tekkan! S. Ahmad, «Hukm» . It hasratda ayn. it azobi(da). Itdan suyak qarz Qarzi juda koʻp, hammadan qarz. Itining tuvagi oltindan Juda ham boy, oshib-toshib ketgan boy. It-ning keyingi oyogʻi Ish-faoliyat va sh. k. da qatordagilardan (boshqalardan) eng oxir-da ekanlikni bildiradi. ◆ ..biror hunar-pu-nar oʻrgansin. Yoʻksa.. itning keyingi oyogʻi boʻlib koladi. E. Raimov, «Ajab qishloq» . Ichi-ni it tatalamoq (yoki tirnamoq, kemirmoq) ayn. ichini mushuk tatalamoq q. ich. Nihoyatda bezovta boʻlmoq, tinchsizlanmoq. ◆ Shu vaqt-gacha shoirning hayoti uchun qoʻrqib, ichini it tirnayotgan vazir yengil nafas olib, javob oʻrniga bosh egibkoʻydi. M. Osim, «Zulmat ichra nur» . ◆ Choy ichayotibman-u, xavotirdan ichimni it tatalayapti. H. Nazir, «Yonar daryo» . ◆ Birok ichimni it kemiryapti. S. Siyoyev, «Yorugʻlik» . Kambagʻalni tuyaning ustida ham it qopadi Ishi yurishmagan, omadsiz kishi xaqida ay-tiladigan ibora.

16—Oʻzbek tilining izoxdi lugʻati


Sinonimlari

Antonimlari

ИТ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

Ot

it (koʻplik itlar)

Tillar


Ruscha ru

it
1 собака; ◆ baroq ~ (букв. пушистая собака) пудель; ◆ ovchi ~ охотничья собака; ◆ iskovuch ~ 1) ищейка; 2) охотничья собака;◆ ~ boquvchi собаковод; ◆ ~ yaloq плошка, посуда для собаки; ◆ ~ yili год собаки (одиннадцатый год двенадцатилетного животного цикла; см. muchal); ◆ boʻynidan bogʻlagan ~ ovga yaramas посл. привязанная собака не годится для охоты; ◆ ~ hurar, karvon oʻtar посл. собака лает, караван проходит; соотв. собака лает, ветер носит; ◆ oq ~, qora ~ - bari bir ~ погов. (букв. белая собака, чёрная собака - всё равно собака) собака всегда останется собакой; ◆ ~ga bersang oshingni, ~lar gʻajir boshingni посл. если дашь свою пищу собаке, то собаки сгложут твою голову; соотв. коготок увяз, всей птичке пропасть;
2 перен. бран. собака, негодяй (о дурном человеке); ◆ ~ feʼl собачий характер (о человеке со вздорным, сварливым характером); ◆ 

  • ~ emgan бран. (букв. сосавший собаку) сукин сын; ◆ ~ tishlar клыки.


Flag of Azerbaijan.svg Ozarbayjoncha (az)

Ot

it


Flag of the Crimean Tatar people.svg Qrim-tatarcha (crh)

Ot

it


Flag of the United Kingdom.svg Inglizcha (en)

Hol

it


Flag of the Vatican City.svg Lotincha (la)

Hol

it


Flag of Turkey.svg Turkcha (tr)

Ot

it

{{#ifeq:||

Flag of Turkmenistan.svg Turkmancha (tk)

Ot

it


Volapuk symbol.svg Volaypukcha (vo)

Ot

it


Frisian flag.svg Gʻarbiy frizcha (fy)

Andoza:fy-adv