it

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

it

Aytilishi

Etimologiyasi

IT 'qoʻriqlash uchun, ov qilish uchun saqlanadigan uy qayvoni’. I t huradi, karvon oʻtadi (Maqol). Bu ot qadimgi turkiy tilda iyt shaklida aytilgan (Baʼzi oʻzbek shevalarida qozir qam shunday aytiladi), oʻsha davrdayoq y undoshi talaffuz qilinmay qoʻygan, shuning hisobiga i unlisi choʻziq aytilgan, keyinroq bu choʻ— ziqlik ham yoʻqolgan (Devon, I, 71; DS, 215, 221): iyt > i:t > it. Iyt oti asli ’nariga suruvchi’, ’nariga qochiruvchi’ maʼnosini bildirgan boʻlib, qadimgi turkiy tilda 'nariga suril-’ maʼnosini anglatgan iyt- feʼli ham mavjud boʻlgan (ЭСТЯ, I, 386).
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1 Uy-roʻzgʻorni qoʻriqlash, ov ovlash va sh. k. maqsadlar uchun sakdanadigan toʻrt oyokdi sutemizuvchi uy hayvoni. ◆ Koʻppak it. Ov iti. v ◆ Katta temir darvoza ostida choʻzilib yotgan xirsday it boshini koʻtarib irillladi. A. Qahhor, «Boshsiz odam» .

2 Shu hayvonga nisbatlanuvchi haqorat-ni bildiradi. ◆ Azizbek qarshisida qoʻl bogʻ-lab turgan darvoza begiga baqirdi: -Nega qarab turasan, darvoza ustiga chiq, kim ekan u it?! Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Xalq to-vushi tinimsiz guvullaydi: -Bu yoqqa chiq, itlar! Oybek, «Tanlangan asarlar» .

It emgan soʻk. Itvachcha, itdan tarqagan. ◆ -Bu yoqqa kel, it emgan! — dedi mingboshi, k,izil koʻzlarini ola-bula kilib. M. Ismoi-liy, «Fargʻona t» .o.

3 koʻchma Birovning manfaatlarini \imoya qilib, boshqalarga zulm oʻtkazuvchi odam; malay. ◆ Musulmonqulning iti boʻlmasa, oʻzimizdan mingboshi boʻlarlik odam kurib koluvdimi, deyman. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Keling, sherdargohning iti, tortinmang, yuqoriga oʻting. K. Yashin, «Hamza» .

4 Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil nomi; sak. ◆ Uning yili it.

It yili Muchal yil hisobida oʻn birinchi yil (k- muchal).
Boshiga it kunini solmoq Rosa qiyna-moq, oʻta azob-qiynoqqa solmoq. ◆ Ular qish-lokdagilarning boshiga it kunini solibdi: dehqonlarni kiynabdi, oʻldiribdi; paxta ek-salaring — oʻldiramiz, deb doʻk uribdi. H. Tur-sunqulov, «Hayotim qissasi» . Boʻynidan bogʻlan-gan it ovga yaramas Xohishi boʻlmagan kishini zoʻrlaganing bilan ish bermaydi, de-gan maʼnoda ishlatiladigan maqol. It azo-bi Nihoyatda qiyin, mashaqqatli holat, ahvol. ◆ Bshshsanmi sen bu oʻzboshimchaliging bilan otangni it azobiga solishingni? K. Yashin, «Hamza» . ◆ \Hojar:\ It azobida kechani kunduzga ulabmehnat kila-kila, endi yurt orasida sher kildim deganda, obroʻni toʻkib qoʻysam, qan-day koʻrgilik! Hamza, «Paranji sirlari» . It boqmaydi Nazar-eʼtibordan qolgan, eʼtibor berilmaydigan shaxs yoki narsa haqida, unga nisbatan qoʻllanadi. ◆ -Buvijon, buvi-jonga.. it bokmaydi-yu, ammo oʻz bilganini Kiladi, — dedi kampir buvi Poʻlatjon aka-ga. Mirmuhsin, «Umid» . It tegdi yoki it tek-kan Nopok, harom boʻldi (nomusiga tegil-gan ayol haqida). ◆ Qay yuz bilan boqaman unga? Meni kechirarmikan ? Kechirmas! Axir menga it tekkan! S. Ahmad, «Hukm» . It hasratda ayn. it azobi(da). Itdan suyak qarz Qarzi juda koʻp, hammadan qarz. Itining tuvagi oltindan Juda ham boy, oshib-toshib ketgan boy. It-ning keyingi oyogʻi Ish-faoliyat va sh. k. da qatordagilardan (boshqalardan) eng oxir-da ekanlikni bildiradi. ◆ ..biror hunar-pu-nar oʻrgansin. Yoʻksa.. itning keyingi oyogʻi boʻlib koladi. E. Raimov, «Ajab qishloq» . Ichi-ni it tatalamoq (yoki tirnamoq, kemirmoq) ayn. ichini mushuk tatalamoq q. ich. Nihoyatda bezovta boʻlmoq, tinchsizlanmoq. ◆ Shu vaqt-gacha shoirning hayoti uchun qoʻrqib, ichini it tirnayotgan vazir yengil nafas olib, javob oʻrniga bosh egibkoʻydi. M. Osim, «Zulmat ichra nur» . ◆ Choy ichayotibman-u, xavotirdan ichimni it tatalayapti. H. Nazir, «Yonar daryo» . ◆ Birok ichimni it kemiryapti. S. Siyoyev, «Yorugʻlik» . Kambagʻalni tuyaning ustida ham it qopadi Ishi yurishmagan, omadsiz kishi xaqida ay-tiladigan ibora.

16—Oʻzbek tilining izoxdi lugʻati


Sinonimlari

Antonimlari

ИТ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

Ot

it (koʻplik itlar)

Tillar


Ruscha ru

it
1 собака; ◆ baroq ~ (букв. пушистая собака) пудель; ◆ ovchi ~ охотничья собака; ◆ iskovuch ~ 1) ищейка; 2) охотничья собака;◆ ~ boquvchi собаковод; ◆ ~ yaloq плошка, посуда для собаки; ◆ ~ yili год собаки (одиннадцатый год двенадцатилетного животного цикла; см. muchal); ◆ boʻynidan bogʻlagan ~ ovga yaramas посл. привязанная собака не годится для охоты; ◆ ~ hurar, karvon oʻtar посл. собака лает, караван проходит; соотв. собака лает, ветер носит; ◆ oq ~, qora ~ - bari bir ~ погов. (букв. белая собака, чёрная собака - всё равно собака) собака всегда останется собакой; ◆ ~ga bersang oshingni, ~lar gʻajir boshingni посл. если дашь свою пищу собаке, то собаки сгложут твою голову; соотв. коготок увяз, всей птичке пропасть;
2 перен. бран. собака, негодяй (о дурном человеке); ◆ ~ feʼl собачий характер (о человеке со вздорным, сварливым характером); ◆ 

  • ~ emgan бран. (букв. сосавший собаку) сукин сын; ◆ ~ tishlar клыки.


Flag of Azerbaijan.svg Ozarbayjoncha (az)

Ot

it (tushum kelishigi aniq it{{{1}}}, koʻplik it{{{2}}})[[Turkum:{{{2}}} ot soʻzlarlar|it]]

Flag of the Crimean Tatar people.svg Qrim-tatarcha (crh)

Ot

it

Flag of the United Kingdom.svg Inglizcha (en)

Hol

it


Flag of the Vatican City.svg Lotincha (la)

Hol

it


Flag of Turkey.svg Turkcha (tr)

Ot

it (tushum kelishigi aniq [[]])

Flag of Turkmenistan.svg Turkmancha (tk)

Ot

it


Volapuk symbol.svg Volaypukcha (vo)

Ot

it


Frisian flag.svg Gʻarbiy frizcha (fy)

Andoza:fy-adv