oʻt

Vikilug‘at dan olingan
oʻt


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

oʻt

Aytilishi

Etimologiyasi

OʻT I ’olov’. Yer toʻydirar, oʻ t kuydirar (Ma-qol). Bu ot asli qadimgi turkiy tilda o:t tarzida ta-laffuz qilingan (ЭСТЯ, I, 483), oʻsha davrlardayoq o: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqola boshlagan [ПДП, 405: o1 (oo1); DS, 373: o1, o:4]: o:t > ot.

OʻT II ’jigardan ajralib chiqadigan sargʻish-yashil rangli achchiq suyuqlik’. Jigarning pastki sirtida oʻ t pufagi joylashgan. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli ö:d tarzida ta-laffuz qilingan (ЭСТЯ, I, 504), oʻsha davrlardayoq d un-doshi t undoshiga almashgan, ö: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 407; Devon, I, 79; DS, 391); oʻzbek tilida bu unlining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: ö:d > ö:t > öt > ot.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

I 1 Yonish jarayoni; olov, otash. ◆ Yer toʻydirar, oʻt kuydirar. Maqol . ◆ Yerga tushgan gul boʻlur, Oʻtga tushgan kul boʻlur. Maqol . ■■ ◆ Bu orada maydonchada oʻt lovulladi. A. Muxtor, «Opa-singillar» . ◆ Oʻtning harorati Ergashevning yuzini qizdirib, burqib chiqa-yotgan tutun esa nafasini boʻgʻar edi. N. Safarov, «Vodillik qahramon» . ◆ Hovli oʻrta-sidagi bir buzoq bilan ikki qoʻy goʻshti solingan doshqozon tagida hamon oʻt yonar. P. Tursun, «Oʻqituvchi» .
Ikki oʻt orasida (yoki oʻrtasida) qolmoq Birini deb, boshqasidan kechib boʻlamay-digan, kechish qiyin holatga tushmoq. ◆ Bobur oʻzini ikki oʻt orasida qolganday sezdi. Beklaru navkarlarning koʻngliga qaray desa, bu yoqda raiyat ocharchilikdan oʻlyapti. Rai-yatni ochlik changalidan qutqazay desa, bek-lar, navkarlar dod soladi. P. Qodirov, «Yul-duzli tunlar» . ◆ Aʼzam ikki oʻt orasida edi: yo chiroyli xotinu oʻzing uchun oʻl yetimlik yoki chillak oyoq sovuq xotinu obroʻy va amsi. Shuxrat, «Jannat qidirganlar» . Toʻqay-ga (yoki oʻrmonga) oʻt ketsa, hoʻlu quruq barobar yonadi Koʻpchilikka tegishli bir ish, hodisa hech kimni chetlab oʻtmaydi, degan maʼnoda qoʻllanuvchi ibora. ◆ Toʻqayga oʻt ketsa, hoʻlu quruq barobar yonganiday, di-mogʻdor, odamlardan jirkanib, oʻzini ulugʻ tutadigan bek anchadan buyon kishilar gʻazabi-ni qoʻzgʻab, toqatini toq qilib kelardi.. Mirmuhsin, «Meʼmor» . ◆ Oʻrmonga oʻt ketsa, hoʻlu quruq barobar yonar ekan.. Hozir ham shun-day boʻldi. N. Safarov, «Olovli izlar» . Oʻzini oʻtga, suvga urmoq Biror maqsad yoʻlida har qanday, hatto bir-biriga zid ishga ham qoʻl urmoq. ◆ Oʻzini oʻtga urdi, suvga urdi, iigqilib, uchastka taqsimlovchi texnik boʻ-lib oldi. "Mushtum" . Oʻt bilan suvdek Bir-biriga qarama-qarshi munosabatli. ◆ Ilga-rilari oʻt bilan suvdek boʻlgan kundoshlar endi sirdosh boʻlib, chekka-chekkada pichir-lashadigan boʻldilar. A. Muxtor, «Opa-sin-gillar» . Oʻt qoʻymoq Yondirmoq, yoqmoq. ◆ Oʻzbek oyim hasharchi xotindan biriga tandirga oʻt qoʻyishni buyurdi-da, oʻzi Zaynabning oldiga keldi. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Tohirning moʻljali qirq-ellik qadam ichkariroqqa bo-rib, koʻprikning oʻrtasidan oʻt qoʻyish edi. P. Qodirov, «Yulduzli tunlar» .

2 Alanga, yolqin. ◆ Soyning u betidagi togʻlarda soqqadek-soqqadek oʻt yaltirardi. S. Anorboyev, «Oqsoy» . ◆ Shu on uning oʻng tomo-nidagi tepalikda yalt etib oʻt koʻrindi. J. Tashenov . Jangchi Oʻtegen.

3 Olovning alangasi soʻngan (toʻxtagan) holati; choʻgʻ. ◆ Tanchaga oʻt solmoq. v ◆ Oʻchoqdagi oʻtni asta-sekin kul bosdi. Oybek, «Tanlangan asarlar» .

4 koʻchma Quyoshning oʻt yalligʻi kabi kattak, qizdiradigan, kuydiradigan holati; taft. ◆ Ayni tush chogʻi-ku, kelinoyijon, Qu-yosh oʻz oʻtidan behol boʻlgan payt. Q. Rahim-bekova, «Yuragimda koʻrganlarim» .

5 koʻchma Kishi ruhiyatidagi, qalbidagi alanga, olov kabi "yonuvchi" ("yondiruvchi"), "kuydiradigan" holat; "olov". ◆ Ishq oʻti. Hijron oʻti. v ◆ ..koʻzlarida gʻazab, nafrat oʻtlari chaqnagan ayolning surati tushiril-gan plakatlar yopishtirilgan. R. Fayziy, «Sen yetim emassan» . ◆ U jahl oʻtida yonib, "Senday togʻam yoʻq", deya qichqiradi. Sh. Rashidov, «Boʻrondan kuchli» . ◆ U kishilar qalbida gʻayrat oʻtini yoqa oladi. Gazetadan . ◆ Kayxus-ravning oʻlganini bilib, eroniylarning ruhi tushib ketdi, ularning gʻalabaga boʻlgan ishonchlariga putur yetib, yurakdagi oʻtlari soʻna boshladi. M. Osim, «Ajdodlarimiz qissasi» . ◆ Bu oʻt [intiqom oʻti] ogʻirni yengil, uzoqni yaqin qiladi; poʻlatni eritadi, oʻlim-ga dahshat soladi. Ahmadjon koʻrgan hamma jangchining qalbida mana shunday oʻt yonar edi. A. Qahhor, «Oltin yulduz» .

Yuragiga oʻt yoqmoq Biror narsaga zavq-ishtiyoq, intilish hissini qoʻzgʻatmoq, uy-gʻotmoq. ◆ Ammo hech biri yuragida notanish qiz yoqib ketgan oʻtni pasaytira olmadi. M. Ismoiliy, «Fargʻona t» . o. ◆ Vodiyning manman degan raislari yuragiga oʻt yoqqan kishi — Polvon aka Qozoqov boʻladi. "Oʻzbekiston qoʻriqlari" . Oʻt olmoq Alangalanmoq, alan-galanib kuchaymoq. ◆ Uning Oʻrmonjonga qar-shi yuragidagi adovati oʻt ola bordi. A. Qahhor, «Qoʻshchinor chirokdari» . ◆ Arabboyning yotoqxonaga kirib ketayotganini koʻrgach, koʻnglida hozirgina bir oz susaygan norozi-lik yangidan oʻt oladi. P. Tursun, «Oʻqituvchi» .

6 koʻchma Kishi qalbi (ruhi)dagi joʻshqin holat; joʻshqinlik, harorat. ◆ Gʻulomjon endi oʻzini ancha tutib olib, oʻt bshan, harorat bilan gapirdi. M. Ismoiliy, «Fargʻona t» . o.

7 koʻchma Qalbida shunday oʻti bor; oʻtli. ◆ Hoy, oʻt yigit, haligi soʻzlaring oltinga arziydi, ammo har kimga soʻzlayverma. Oybek, «Tanlangan asarlar» .

8 Otish qurollaridan yalpi, toʻxtovsiz uzilgan oʻqlar. ◆ Dushmanning oʻtidan bir-ik-ki qayiqqa shikayet yetdi. Nazarmat, «Joʻr-lar baland sayraydi» . ◆ Tepalik har xil turdagi toʻplar, minomyotlar, pulemyotlar oʻti ostida qattiq himoya qilib turilibdi. T. Rustamov, «Mangu jasorat» .

9 maxe. Elektr zaryadi.

Oʻt bermoq yoki oʻt oldirmoq Zaryadlamoq, zaryadlab ishlatmoq. U ◆ darhol mototsikl mo-toriga oʻt berib.. suv hovuzi tomon shamol-day uchib ketdi. Sh. Rashidov, «Boʻrondan kuchli» . ◆ Bozor Hamroyevich mashina motorini oʻt oldirdi. Oʻ. Usmonov, «Sirli sohil» .

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

oʻt

Aytilishi

Etimologiyasi

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

II Poyasi yogʻochlanmaydigan, chorva mollari uchun asosiy ozuqa boʻladigan yashil oʻsimlik; alaf. ◆ Yovvoyi oʻtlar. Dorivor oʻt-lar. Chorvabop oʻtlar. Suv oʻtlari. v ◆ Barra oʻtlarga xoʻp toʻy, Hech kim bermaydi xalal. I. Muslim . ◆ [Hulkarning\ Qaddi-qomati no-zik koʻrinsa ham, oʻzi yigitlarday zapt bilan oʻt oʻrar.. edi. P. Qodirov, «Qora koʻzlar» . ◆ Qoʻylar oʻtdan boshini koʻtarmaydi. O. Qoʻch-qorbekov, «Choʻpon Roʻzi baxshi» .

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

oʻt

Aytilishi

Etimologiyasi

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

III Jigardan ajralib chiquvchi sargʻish-yashil rangli achchiq suyuqlik. ◆ Kim-gadir yovvoyi echkining terisimi, ayiqning oʻtimi kerak ekan. N. Qobil, «Bugʻdoy pi-shigʻiga yetmaganlar» .

3, shakli nokka oʻxshash pufakcha (unda ortiqcha oʻt saqlanadi). Oʻti yorilmoq ayn. oʻtakasi yorilmoq q. oʻtaka.


Sinonimlari

Antonimlari

ЎТ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

Ism

oʻt

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

Oʻt — poyasi yogochlanmaydigan, chorva mollari uchun asosiy ozuqa boʻlgan yashil oʻsimliklarning hayotiy shakli.

Tillarda

Ruscha ru

oʻt I
1
огонь; пожар; ◆ yerga tushgan gul boʻlur, ~ga tushgan koʻl boʻlur посл. что попало на землю станет цветком, что попало в огонь - пеплом; ◆ ~ yoqmoq разжигать огонь; разжигать, растопить (печь); ◆ ~ yoquvchi истопник; кочегар; ◆ ~ olmoq 1) возгораться, загораться, воспламениться, запылать; быть охваченным пожаром; ◆ dushman kemasi ~ olib ketdi вражеское судно загорелось; 2) перен. вспыхивать, разгораться; ◆ koʻksim ~ oldi у меня душа горит; ◆ ~ oldirmoq 1) зажигать, разжигать; ◆ papirosni ~ oldirmoq зажечь папиросу; прикурить; 2) поджигать; ◆ ~ tushdi или ◆  ~ ketdi возник пожар; ◆ uyga ~ tushdi дом загорелся; ◆ uyingga ~ tushsin бран. чтоб твой дом сгорел; ◆ ichimga ~ tushdi у меня все внутри горит; ◆ ~ chiqdi возник пожар; ◆ chekib tashlangan papirosdan ~ chiqibdi пожар возник от брошенного окурка; ◆ ~ oʻchirmoq тушить, гасить огонь; тушить пожар; ◆ ~ oʻchirish komandasi пожарная команда; ◆ ~ qalamoq разводить огонь (в печи); разжигать костёр; ◆ ~ qoʻymoq 1) разжигать (печь, очаг), разводить огонь, растапливать; 2) поджигать, устраивать пожар; ◆ ~ga yoqmoq сжигать;
2 воен. огонь, стрельба; ◆ ~ ochmoq 1) открывать огонь, открывать стрельбу; ◆ ~ ochish nuqtasi огневая точка; 2) перен. открывать огонь, брать под обстрел;
3 перен. огонь, пламя, пыл; ◆ ishq ~i любовный пыл; ◆ yurakka ishq ~i tushdi сердце охвачено пламенем любви, огнем любви; ◆ koʻnglida ishonch ~lari chaqnadi в его душе вспыхнули искорки веры;
4 перен. задор, энергия, пыл; // огонь, сорвиголова; ◆ uning yuragida ~i bor у него есть задор, он энергичен; ◆ ~ yigit! юноша - огонь!; ◆ 

  • oʻzini ~ga, choʻqqa urmoq (букв. бросаться в огонь и раскалённые угли) перепробовать всё, не останавливаясь ни перед чем; ◆ ~iga kuymoq горевать (о ком-чём-л.), болеть душой (за кого-что-л.); ◆ Hasanxon polvon yolgʻiz bolasining ~iga kuyib turib edi... («Равшан») Хасанхан-богатырь горевал о своём единственном сыне; ◆ ~dek kuymoq (или ◆  ~ga tushmoq ) прогореть (на чем-л.); потерпеть большой ущерб, понести огромный убыток; ◆ xatga tushding- ~ga tushding см. xat 7.


oʻt II
трава; // травяной; yovvoyi (или begona) ◆ ~ сбрная трава, сорняк; ◆ shuvoq ~ полынь; ◆ ~ oʻrmoq косить траву; ◆ ~ oʻsimliklar травяные растения.

oʻt III
1 жёлчь; // жёлчный;
2 жёлчный пузырь; ◆ ~ pufagi или ◆  ~ xaltasi жёлчный пузырь; ◆ 

  • ~im yorildi я очень испугался, я сильно перепугался; ◆ dori desa ~i yoriladi он очень боится лекарств; ◆ ~ini yormoq смертельно испугать, перепугать.