Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

bek

Aytilishi

Etimologiyasi

BEK I ’shahar yoki viloyat hukmdori’, 'yuqori mar — tabali amaldor’. Azizbek - Turkiston konligining eng zolim va mustabid sanalgan beklaridan biri (Abdulla Qodiriy). Bu soʻz qadimgi turkiy tilda bäg (ПДП, 369), beg (Devon, III, 169) tarzida talaffuz qilingan boʻlib, keyinroq ä | e unlisi ye unlisiga al— mashgan (ДС, 91); dastlab ’katta\ ’yirik’ kabi maʼno — larni anglatgan, keyinchalik maʼno taraqqiyoti nati — jasida bu sifat otga aylangan; oʻzbek tilida g undoshi k undoshiga almashgan: beg > bek.

BEK II ’yopiq’, ’qulflangan’. Tortib koʻrsam, eshik b ye k e k a n. Bu sifat qadimgi turkiy tilda mavjud boʻlib, 'mustahkam holatda boʻl-’ maʼnosini anglatgan be- feʼlidan (ЭСТЯ, II, 120) -k qoʻshimchasi bilan yasalgan: be- + k = bek.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

I 1 tar. Turkiy xalqlarning baʼzilarida xonliklar davrida davlat arboblariga, shahar yoki viloyat hokimlariga, ularning bolalariga berilgan faxriy unvon hamda shunday unvonga sazovor boʻlgan shaxs. Boshlab hudaychi ot ustidan bir kimxob toʻnni olib, qoʻrgʻon begiga kiydirdi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.◆ Atrof shahar va qishloq beklari.. aksar Musulmonqulning oʻz odamlaridan. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ◆ Aslida bu otni, Ulugʻbek Mirzo Samarqand taxtiga chiqqanda, Buxoro begi tuhfa etgan edi. Mirmuhsin, Meʼmor.

Beklar begi q. beklarbegi. Bek oyim // begoyim Bekning onasi yoki xotini va ularga murojaat shakli.◆ Hasana,sh tanitdi: -Mana bu kishi qayin onangiz — bek oyim boʻladshgar. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

2 Erkaklar ismining tarkibiy qismi, maye.,◆ Yoʻldoshbek, Otabek, Yusufbek.

3 (1-sh. egalik shaklida) Oʻz begi yoki xoʻjayiniga murojaatda yoki ular haqida gapirganda ishlatilgan soʻz. Qaygʻurma, begim! Hasanali otang bu toʻgʻrida ham seni yodidan chiqarmaydi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. Eski vaqtda yer-suv egalarining xizmatkorlari xonlar zamonidagi rasm-rusmni qilib, oʻz xoʻjayinlarini "begim", "xonim", "oyim" deb hurmatlar edilar. M. Muhammadjonov, Turmush urinishlari.

Uzi(ga) xon, oʻzi(ga) bek q. xon.◆ Har kim oʻziga xon, oʻziga bek. Maqol.

Sinonimlari

Hukmdor, janob, jamoa boshi

Antonimlari

БЕК. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

bek

Xakascha _kjh : пиг

Ruscha _ru

bek I
ист.
1 бек (1) титул знатного лица; 2) правитель какого-л. района или города в среднеазиатских ханствах в эпоху феодализма); bek oyim госпожа (жена или мать бека, а также форма обращения к ним);
2 составная часть имён собственных мужских;
3 присоединяется к мужским именам, придавая оттенок уважения; ◆

oʻzi(ga) xon, oʻzi(ga) bek сам себе господин, сам бог и царь.

bek II
разг. = berk.

Qoraqalpoqcha (kar)

Pak qiz Andoza:kaa-interj