burun

Oʻzbekcha (uz)

burun I

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

bu-run

Etimologiyasi

BURUN I ’hid bilish aʼzosi’. Burnimning chap katagidagi oʻsimta olib tashlanganidan keyin hid bilmaydigan boʻlib holdim. Bu ot qadimgi turkiy tildagi ’hidla-’ maʼnosini anglatgan bur- feʼlidan -(u)n qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, II, 270): bur- + un = burun.

BURUN II 'quruqlikning suvga kirib turgan choʻ— zinchoq qismi’. Shimoliy muz okeanida Chelyuskin b u r u n i bor. Bu soʻz ’hid bilish aʼzosi’ maʼnosini anglatuvchi burun otining ’old tomonga turtib chiqqan’ maʼnosi asosida yuzaga kelgan (ЭСТЯ, II, 270): bir narsaning (aʼzoning) nomi oʻxshashlik asosida boshqa bir narsaga (suvga turtib kirgan quruqlikka) koʻchi — rilgan.

BURUN III ’ilgari\ ’oldin’. Koʻchatlarning ahvoli b u r u n handay boʻlsa, hozir ham shunday. Bu soʻz ’hid bilish aʼzosi’ maʼnosini anglatuvchi burun otining ’oldingi\ 'ilgarigi’ maʼnosi asosida yuzaga kelgan (ЭСТЯ, II, 270): narsaning (aʼzoning) nomi oʻzaro bogʻ-liqlik asosida paytni ('avvalgi’) anglatishga xizmat qildirilgan.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. (3-sh. birl. burni) Hidlash, hid bilish aʼzosi; shu aʼzoning tashqi qismi. ◆ Qirra burun. ◆ Qiygʻir burun. ◆ Burun katagi. ◆ Oʻrtada burun boʻlmasa, koʻz koʻzni oʻyar. Maqol ◆ Sharofatning yupqa lablari koʻkarib pirpiradi, burni oqarib, kataklari kerildi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Iskandar, yomon hid kelganday, burnini jiyirib, oshxona tarafga qaradi. S. Nurov, „Maysalarni ayoz urmaydi“ ◆ Uning burun va yuzlari sovuqdan qip-qizarib ketgan. Saida Zunnunova, „Olov“
2. s. t. joʻmrak. ◆ Choynakning burni.
3. Qulfning kalit solinadigan teshigi. ◆ Nuri bugun Gulnorning uyini xoli topib, kaliti burnida unutilgan bir qutini ochdi. Oybek, „Tanlangan asarlar.“ ◆ Xayriyat, eshikning kaliti burnida qolgan ekan.. Said Ahmad, „Saylanma“
4. Kemaning old qismi, tumshugʻi. ◆ Temur Malik eng oldinda borayotgan kemada edi, u ikki qavat sovut va dubulgʻa kiyib, kema burniga chiqdi. Mirkarim Osim, „Temur Malik“
   Achchigʻi burnining uchida - q. achchiq 7.
   Burni bilan gapirmoq (yoki kuylamoq) - dimogʻi bilan gapirmoq (kuylamoq). ◆ U [Sobiraxon] nima toʻgʻridadir oʻylar, ixtiyorsiz boʻlsa kerak, allaqanday hazin kuyni burni bilan kuylab borar edi. Abdulla Qahhor, „Xotinlar“
   Burniga suv kirmoq - aqli kirmoq, maqsadidan voz kechmoq. ◆ Bu qanday gapki, axir, hali ham Hamzaxonning burniga suv kirmabdi. Maktabni shariat nomi bilan necha bor bogʻladik, u oʻzboshimchalik bilan qayta ochaverdi. Komil Yashin, „Hamza“ ◆ U topgan-tutganini.. qimorga yutqazib, oʻyindan chiqdi, uning burniga erta suv kirdi. "Yoshlik"
   Burnidan ip oʻtkazib olmoq - oʻz domiga tushirib, tamoman qoʻlga olmoq, oʻz izmiga solib olmoq. ◆ Bolaginamga ega chiqib, burnidan ip oʻtkazib oldi bu dogʻuli. "Mushtum"
   Burnidan osha (yoki ortiq) gapirmoq - birovga keragidan oshiq, yoqmaydigan gap aytmoq. ◆ Dunyoning jabru jafosini boshidan oʻtkazgan. Hech bir odamga burnidan osha gapirmaydi. "Yodgor"
   Burnidan tortsa (yoki burniga chertsa), yiqilguday - holdan toygan, ramaqijon boʻlib qoʻlgan. ◆ Gavdasining shunday kattaligiga qaramay, qandaydir uzoq kasaldan turgan odamdek, burnidan tortsa, yiqilay deb qoldi. Oydin, „Bechora“ ◆ Mana bugun ham iligidan darmoni qurib qaytdi. Burniga chertsang, yiqiladi. Shuhrat, „Umr pogʻonalari“
   Burnidan chiqdi - tatimadi; zoye boʻldi. ◆ Urish eshitib, oʻynagani ham burnidan chiqdi.
   Burni koʻtarilmoq - magʻrurlanib, kekkayib ketmoq. ◆ Xoʻjayinning laychasi-ku, burnini bir qarich koʻtarganiga hayronmiz. Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Burnini tishlab qolmoq - armonda qolmoq. ◆ [Gulnor:] Bu hujraga boshlab keldingiz, menga juda yoqdi, endi uyga qaytish yoʻq, Mirzakarimboy burnini tishlab qolsin. Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Burni ham qonamadi - q. qonamoq.
   Burunning tagida (yoki ostida) - s. t. Oldiginasida, yonginasida.
   Burun suqmoq (yoki tiqmoq) - oʻziga aloqasi boʻlmagan ishlarga aralashmoq, qotishmoq. ◆ Olimxonning "fazilatlari" sanoqsiz: u, emikdoshi boʻlgani uchun, hamma toʻy, marakalarga burnini tiqadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Ikki qoʻlni burniga suqib (yoki tiqib) - 1) quruq; hech narsasiz. ◆ Ertasi kun yoki shu kun kechasiyoq ikki qoʻllarini burunlariga tiqib.. xoʻjayinlarining huzuriga boradilar. Abdulla Qodiriy, „Obid ketmon“ 2) quruq; benasiba. ◆ [Yoʻlchi:] Man kuchimni, terimni toʻkay, foydasini soyaparvar boylar koʻrsin, man ikki qoʻlimni burnimga tiqib qolaveray! Qani insof! Oybek, „Tanlangan asarlar“

burun II

Maʼnosi

3-sh. birl. burni geogr. Quruqlikning suv havzasiga koʻproq turtib kirgan choʻzinchoq qismi. ◆ Chelyuskin burni. ◆ Jarning narigi tomoni bir tepadan iborat boʻlib, janub biqini maʼlum Chaqar suvi bilan, gʻarbi Boʻzsuv va Koʻkcha arigʻi bilan oʻralgan burun. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“

burun III

Maʼnosi

1. rvsh. Ilgari, ilgarigi, oʻtgan vaqtlarda. ◆ Ahvol burun qanday boʻlsa, hozir ham shunday emas. ◆ Mana bu joylar burun Abduvaqqos degan bir kishiga tegishli ekan. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
   Burunlari - ilgarilari, ilgarigi zamonlarda. ◆ El-yurt boshidagi ogʻir kulfatni.. burunlari, faqat kambagʻalchilikdan deb bilib, bundan narisini koʻrmay kelgan boʻlsa, endi - yoʻq. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
2. rvsh. Oldin, ilgari, muqaddam. ◆ Yaxshi xotin kulmasdan burun kuldirar, Yomon xotin oʻlmasdan burun oʻldirar. Maqol ◆ Bir kun burun sochsang, hafta burun oʻrasan. Maqol ◆ Elmurod Gʻani Mardonovning soʻnggi xatini bir haftacha burun olgan boʻlsa ham, javob yoza olmagan edi. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
3. koʻm. (ch. k. bilan) Muayyan voqea, hodisa yoki harakatning boshqasidan yoki shu haqda soʻz borayotgan paytdan oldin boʻlganligini bildiradi. ◆ Bundan besh yil burun. ◆ Bundan sal burun. ◆ Ish moʻljaldan oʻn besh kun burun boshlandi. ◆ Erta bilan, oftob chiqmasdan burun boyning hovlisida ikki arava tayyor boʻldi. Sadriddin Ayniy, „Qullar“
   Hammadan burun - 1) eng avval, dastlab, birinchi boʻlib. ◆ Zolotaryovka qishlogʻiga Ahmadjon va uning boʻlinmasi hammadan burun kirib bordi. Abdulla Qahhor, „Oltin yulduz“ 2) birinchi galda, birinchi navbatda, avvalo. ◆ Hammadan burun shu masalani hal qilish kerak. ◆ Hammadan burun shartiga toʻgʻrilab, bayroqni osmonga koʻtarib qoʻyganingni qara. M. Muhamedov, „Qimmat bilan Himmat“
   Eldan burun - q. el.

burun IV

Maʼnosi

Degrezlikda ishlatiladigan, doʻkon tarnovlaridan kirgan shamolni koʻmirga yoʻnaltirish uchun yasalgan quyma choʻyan moslama.

Antonimlari

БУРУН. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Ot

burun (koʻplik burunlar)

Tillarda

burun

• Albancha: hundë
• Inglizcha: nose
• Malaycha: hidung
• Mojarcha: orr
• Polyakcha: nos
• Portugalcha: nariz
• Salarcha: gaŋərəq
• Tagalcha: ilong
• Xakascha: пурун
• Yoqutcha: мурун

Turkcha (tr)

Ot

burun

Qoraqalpoqcha (kar)

Pak qiz

Ot

burun

Turkmancha (tk)

Ot

burun

Ozarbayjoncha (az)

Ot

burun

Ruscha _ru

burun I
[[[burni]]]
1 нос; // носовой; ◆ qirgʻiy burun нос с горбинкой; орлиный нос; ◆ puchuq burun курносый нос; ◆ burun kataklari ноздри; ◆ burun qoqmoq, burun tashlamoq высморкаться; ◆ burun tortmoq шмыгать носом; ◆ burun ostidan toʻngʻillamoq бормотать себе под нос; burnini tiqmoq перен. совать свой нос (куда-л.); burnini tishlab qolmoq перен. (букв. прикусить нос) кусать локти (от досады, ярости и т. д.); ikki qoʻlini burniga tiqib qolmoq перен. остаться с носом, остаться ни с чем; уйти не солоно хлебавши; ◆ burun koʻtarmoq перен. задирать нос, важничать; burnidan chiqarmoq сводить на нет (что-л. приятное последующей неприятностью), испортить впечатление; hammasi burnidan chiqdi всё сведено на нет, всё пропало; burningdan chiqquncha yeyaver! ешь сколько влезет!;
2 геогр. мыс.

burun II
1 прежде, раньше; ◆ burun shunday edi раньше было так; ◆ burunda в старое время, в старину;
2 в роли послелога, управлющего исходным п. до, за; ... тому назад; ◆ revolyutsiyadan burun до революции; ◆ (bundan) besh yil burun пять лет тому назад; ◆ bundan sal burun незадолго до этого.