Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

jon

Aytilishi

Etimologiyasi

f. jjU. - ruh; hayot; kuch-quvvat

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

Diniy-ibtidoiy tasavvurlarga koʻra, inson va hayvon tanasida boʻladigan, uyqu chogʻida (vaqtincha) yoki oʻlgan vaqtda tanadan chiqib ketadigan alohida koʻzga koʻrinmas ilohiy kuch, quvvat; ruh. ◆ Jon bor joyda qazo bor. Maqol ◆ Odamning loydan yasalishini, unga jon bagʻishlanishini.. shunday qiziq qilib oʻqib berdiki.. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Jon bermoq - 1) vafot etmoq, oʻlmoq. ◆ Vafot qildi jonkashim, dardkashim. Hozir qoʻlimda jon berdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ 2) koʻchma taslim boʻlmoq, kurashni, qarshilikni toʻxtatmoq. ◆ Yoʻq, Xoʻjabekovga oʻxshaganlar osonlikcha jon bermaydi. Yotib qolguncha otib qoladi. Sunnatilla Anorboyev, „Oqsoy“ 3) koʻchma astoydil xizmat qilmoq, fidoyilik qilmoq. ◆ Musulmonlar! Yaxshi deb yoʻlida jon berganing Azizbek bu kun sizlarga yaxshiligingizni oʻttiz ikki tanga soliq bilan qaytarmoqchi boʻldi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
Jon kirmoq - 1) tirilmoq. ◆ Baliqqa jon kirdi. 2) koʻchma jonlanmoq, ruxlanmoq, qizimoq. ◆ Qutidor qaytib yoʻlakka kirishi bilan.. Oftob oyim ila Kumushga qaytib jon kirgan kabi boʻldi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Tabiatga jon kirdi, tollar barg chiqardi. Jumaniyoz Sharipov, „Xorazm“
Jon olmoq - 1) oʻldirmoq. ◆ Men oʻzimning ashaddiy dushmanim bilan tanho kurashib, yo jon bermoqqa va yo jon olmoqqa qaror bergan edim. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 2) koʻchma qiynamoq, azoblamoq, siqmoq; bezor qilmoq. ◆ Yamoqchini boʻlsa Ismathoji har kuni masjidga chaqirib, odamlar oʻrtasida haqorat qila berib jonini oldi. Oydin, „Yamoqchi koʻchdi“
Joni bor - 1) tirik, jonli. ◆ Joni borning umidi bor. ◆ Tanimda jonim bor ekan, paxta berishga tirishaman. Sharof Rashidov, „Gʻoliblar“ 2) koʻchma asosi bor, asosli. ◆ Gapingizning joni bor.
Joni uzilmoq - vafot etmoq, oʻlmoq.
Joni chiqmoq - 1) ayn. Joni uzilmoq. ◆ Joning chiqqur! (qarg'.) ◆ Ter chiqqandan jon chiqmas. Maqol ◆ Ibn Sinoga kasalning joni chiqmagan boʻlsa, bas ekan, tuzatar ekan. Oybek, „Tanlangan asarlar“ 2) koʻchma qoʻrqmoq, esi chiqib ketmoq. ◆ Tuf-e, qurib ketsin, jonim chiqib ketdi-ya. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 3) koʻchma jahli chiqmoq, achchigʻi qistamoq, gʻazabi kelmoq, dargʻazab boʻlmoq. ◆ Olarda kirar jonim, berarda chiqar jonim. Maqol ◆ Polvon kelganda, temirchi shunday qilgan edi, uning joni chiqib, tishini gʻijirlatdi. Abdulla Qahhor, „Sarob“
Joni halqumiga (yoki boʻgʻziga, hiqildogʻiga) kelmoq - 1) oʻlar holatga kelmoq, oʻlguday qiynalib ketmoq. ◆ Dushmanlar joni halqumiga kelganda mana bunday quturadilar. Asqad Muxtor, „Opa-singillar“ 2) koʻchma ayn. Joni chiqmoq 2. ◆ Boya nimalarni soʻzladingiz, sir ochiladimi, deb jonim boʻgʻzimga keldi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 3) koʻchma bezor boʻlmoq, toqati toq boʻlmoq. ◆ Hamma yerda ham odamlarning joni boʻgʻziga kelib qoldi, qizim! Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
Sezuvchi, his etuvchi tan, badan. ◆ Butun jonim qaqshab ogʻriyapti. ◆ Tish ogʻrigʻim bosilib, jonim orom oldi. ◆ Betimning qalini - jonimning huzuri. Maqol ◆ Tim qorongʻi, izgʻirinli kecha. Yomgʻir xuddi jonga igna sanchganday, ezib, muttasil savalardi. Oybek, „Quyosh qoraymas“ ◆ Gʻulomjon ayvonda otasi bilan turar, stollarning qarsillatib sindirilayotganini eshitib, xuddi oʻz qovurgʻalari sindirilayotgandek, joni ogʻrir edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
Jon(i) achimoq - achinib, dildan xayrixoxlik bildirmoq; achinmoq. ◆ Unga jonim achidi.
Jondan oʻtmoq - 1) badanni, aʼzoni ogʻritmoq, qaqshatmoq, zirqiratmoq. ◆ Ogʻriq jondan oʻtdi. 2) qattiq taʼsir qilmoq, alam qilmoq. ◆ Ayniqsa, bugungi soʻzlar jon-jonimdan oʻtib ketdi. Sharof Rashidov, „Gʻoliblar“ ◆ Eshonning dakkisi jonimdan oʻtgandan keyin qochdim. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
Jonini koyitmoq - qiynalib, mashaqqat chekib, biror ish qilmoq, qattiq urinmoq. ◆ Qoʻshchinorliklar yoki qoʻgʻazorliklar u yoqda tursin, suvning boshida boʻladigan baqaqurulloqliklar ham oʻzi yoki ulovining jonini koyitgisi kelmas edi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Hayot; hayot-mamot; tiriklik. ◆ Kemaga tushganning joni bir. Maqol ◆ Echkiga jon qaygʻu, qassobga yogʻ qaygʻu. Maqol ◆ Jondan kechmasang, ish bitmas. Maqol ◆ Chechak Jambul, sen Vatanni sevasan, Kerak boʻlsa, joningni ham berasan. Fozil shoir ◆ Otam meni jonidan ortiq koʻrar edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
Jon saqlamoq - oʻzini maʼnaviy yoki jismoniy halokatdan yoki ogʻir, mushkul ahvoldan saqlab qolmoq. ◆ Oftobdan daraxtlarning tagida jon saqlamoq. ◆ U hamon kovakda jon saqlab kelmoqda. Befarosat, laqma odamni koʻrsa, kovakdan sekin chiqadi, allakimdan eshitgan yangiliklarni aytadi, yana kirib ketadi. Abdulla Qahhor, „Hi-hi“
Jon hovuchlamoq - oʻz hayotidan xavotir boʻlmoq, qoʻrqa-pisa, xavotirda yashamoq. ◆ Mirzo Yodgorning boshi kesildi. Uning tarafdorlari jonlarini hovuchlab, in-iniga kirdi. Oybek, „Navoiy“
Jon(i)ga ora kirmoq - 1) halokatdan yoki biror koʻngilsiz voqeadan, tang holatdan saqlab qolmoq. ◆ Bular jonlarini fido qilib, minglarcha kishilarning joniga ora kirdilar. Abdulla Qahhor, „Oltin yulduz“ 2) qiyin, mushkul ahvoldan qutqazmoq, ogʻir paytda yordamga kelmoq, yordam qilmoq. ◆ Shunday doʻppi tor kelgan paytda Azim boyvachcha Xolxoʻjaning joniga ora kirdi. Said Ahmad, „Hukm“
Jondan bezor qilmoq (yoki toʻydirmoq) - 1) oʻlimiga rozi qilmoq; 2) juda ham zeriktirmoq, koʻngliga urmoq, bezor qilmoq. ◆ [Oqila:] Oʻzingiz qachon borasiz? Bolalar dada deb jonimdan bezor qilishyapti. Abdulla Qahhor, „Ogʻriq tishlar“
Jondan bezor boʻlmoq (yoki toʻymoq) - 1) oʻlimiga rozi boʻlmoq, yashashni istamaslik. ◆ Qullar ochlikdan oʻlsin, qarollar charchab, jonidan bezor boʻlsin, har nima boʻlsa-boʻlsin, senga foyda boʻlsin. Sadriddin Ayniy, „Qullar“ ◆ Ovozingni chiqarma, juvonmarg. Eshon pochchang eshitmasinlar. Nima, joningdan toʻydingmi? Parda Tursun, „Oʻqituvchi“ 2) ortiq toqat qila olmaslik; bezor boʻlmoq. ◆ Bas, pichoq borib suyakka yetdi. Boshimni egib, indamay yurganim yetar, jonimdan toʻyib ketdim. Sharof Rashidov, „Boʻrondan kuchli“
Jonini tikmoq - hayotini bagʻishlamoq. ◆ Men jonimni yaxshilik yoʻliga tikkanman, Zokirjon. Pirimqul Qodirov, „Uch ildiz“
Kishi, odam. ◆ Jon boshiga. ◆ Biz toʻqqiz jon edik. ◆ Qorabuloq qishlogʻida birorta uygʻoq jon qolmagan edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Hech bir jon yoʻqki, oni boʻlmasa jononasi. Hamza ◆ Hamma ishni toʻxtatib, qimirlagan jonni terimga solar ekanmiz. Nazir Safarov, „Hayot maktabi“
Bir qator aniqlovchilar bilan qoʻllanib, "bosh", "jussa" maʼnolarini ifodalaydi. ◆ Qiz joning bilan qayergacha borolarding? Ibrohim Rahim, „Chin muhabbat“ ◆ -Yosh joning bor, qizim, - dedi [Oftob oyim], - birovga yomonlik sogʻinma. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ -Voy shoʻrim, - dedi Mastura. - Jindakkina joningizga-ya? Shu jussangizga uchta dard sigʻadimi Abdulla Qahhor, „Ming bir jon“
Kuch, quvvat, mador. ◆ Joni boricha harakat qilmoq. ◆ Tezroq qimirlasang-chi, joning bormi? ◆ Hoji.. sekingina qoʻlini uzatib, qulogʻini ushladi va uch buklab turib qattiq qisdi, joni boricha qisdi. Abdulla Qahhor, „Yillar“ ◆ Joni boricha ikki qoʻlidagi etik bilan eshikni "qamchi"ladi. Hakim Nazir, „Soʻnmas chaqmoqlar“
Joni yoʻq - 1) o‘lik, jonsiz. ◆ Soyga qarasak, uchta baliq yotibdi: ikkitasi oʻlik, bittasining joni yoʻq. "Ertaklar" 2) koʻchma kuchi yoʻq, kuchsiz, madorsiz. ◆ Bir qoʻlimning joni yoʻqroq. Sening mushtingni yeya berib, jonimda jon qolgan emas. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ 3) boʻsh, chidamsiz. ◆ Joni yoʻq ip. ◆ Joni yoʻq mato.
Jon olib jon bermoq - biror ishda astoydil gʻayrat koʻrsatmoq; jonbozlik, fidokorlik qilmoq. ◆ Boʻtaboy kechani kecha, kunduzni kunduz demay, kolxoz uchun jon olib, jon berdi. Said Ahmad, „Hukm“
Yaxshi koʻradigan, sevimli, yoqimli kishi yoki narsa haqida. ◆ Olma - uning joni. ◆ Jon doʻsting jonidan kechsa ham, mol doʻsting molidan kechmas. Maqol ◆ Ammo lekin Muxtorxon domla nafsambiriga odamning joni edi. Abdulla Qahhor, „Toʻyda aza“
Eng yaqin, sevikli kishilarga murojaatda soʻzlovchining ularga yaqin munosabatini ifodalaydi, begonalarga nisbatan esa hurmat yoki xushomadni bildiradi. ◆ Jonim, dedim qulogʻiga, ohista, jon, dedi. "Qoʻshiqlar" ◆ Gulnorning koʻzlari ochilib ketdi.. Yoʻlchiga tikildi. -Nima qildi, jonim, - soʻradi Yoʻlchi, lekin betobmisiz deyishga tili bormadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ [Jamila Gʻofirga:] Agar oʻtirgan joyingizga xas-xashaklar toʻkilsa, sochlarim bilan supuray.. jonginam. Hamza, „Boy ila xizmatchi“
"Opasi", "akasi", "otasi" va sh.k. soʻzlar bilan, baʼzan yolgʻiz "jonidan" shaklida soʻzlovchining tinglovchiga yaqin munosabatini, erkalash yoki xushomad maʼnolarini ifodalaydi. ◆ -Opasi jonidan, dutoringizni chaling tuzukroq, - dedi u [Malikaxon] Adolatga qarab, - oʻyin-kulgiga tashna boʻlib yotganmiz. Saida Zunnunova, „Gulxan“
Hayot manbai, hayot bagʻishlovchi narsa haqida. ◆ Yomgʻir - ekinning joni. ◆ "Issiq - paxtaning joni" degan maqol ham bejiz aytilmagan. Sharof Rashidov, „Gʻoliblar“
Biror ish, soha yoki doirada asosiy, muhim oʻrin egallovchi, ilhomlantiruvchi, tashkilotchi shaxe. ◆ Joʻralarining joni. ◆ Davraning joni. ◆ Maktabning joni.
Murojaat qilinayotgan shaxsni bildiruvchi soʻzdan oldin kelib, murojaatdagi iltimos, iltijo maʼnosini kuchaytiradi, baʼzan erkalash maʼnosini bildiradi. ◆ Niyoz men bilan xayrlashar chogʻida: -Jon Hoji aka! Endi gap shu yerda qolsin.. - dedi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ -Urmang otamni! Jon amaki, urmang! - deb zor yigʻlay boshladi bolalar. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
Shaxs bildiruvchi soʻzlarga, kishilar otiga qoʻshilib, ularga kichraytish-erkalash, hurmat maʼnosini beradi, mas., ◆ onajon , ◆ buvijon , ◆ xolajon , ◆ akajon , ◆ domla jon , ◆ Salimjon , ◆ Qodirjon .
kesim vzf. Shukur. ◆ Ofitserning shu ketishi boʻlsa, shtabga yetib borsa ham jon. Abdulla Qahhor, „Oltin yulduz“
Bir jon, bir tan boʻlmoq - bir yoqadan bosh chiqarmoq, bahamjihat boʻlmoq.
Jon achchigʻida (yoki holatda) - 1) oʻlim talvasasida. ◆ Ofitserning oʻzi ham talvasada holdan toygan edi, buning ustiga xotini polda yumalab, jon achchigʻida xirillardi. Asqad Muxtor, „Qoraqalpoq qissasi“ 2) gʻayriixtiyoriy ravishda, beixtiyor. ◆ Chekkasini zax yerga berib yshilgan va kesak kabi hissiz qizini [qutidor] jon holatda quchogʻiga oldi: "Qizim.. Kumush.. Koʻzingni och!" Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
Jon deb - xursandlik bilan, mamnuniyat bilan, bajonu dil. ◆ Agar lozim kelsa, toshkoʻmir koniga borib, koʻmir qazib keltirishga ham jon-jon deb ketar edim. Abdulla Qahhor, „Sarob“
Jon koshki - Koshkiydi, qani edi-ya.
Jon kuydirmoq - 1) bor kuch-imkonini ayamay astoydil harakat qilmoq. ◆ Butun jamoa bayramni munosib kutib olish uchun jon kuydirib ishlamoqda. 2) achinmoq, qaygʻurmoq, iltifot koʻrsatmoq. ◆ Besh bolali bir ayolning Elmurodga jon kuydirib, uni oʻz panohiga olmoqchi boʻlgani toʻgʻrisidagi gaplar Buvinisoga juda xush keldi. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
Jon talvasasi - q. talvasa.
Joni kirmoq - 1) huzur qilmoq, maza qilmoq, orom olmoq. ◆ Uyiga suv, gaz oʻtkazib, joni kirdi. ◆ Tish oldirib, joni kirdi. 2) juda xursand boʻlmoq, quvonmoq, sevinchi ichiga sigʻmay ketmoq. ◆ Kino desa, joni kiradi. ◆ Ayollar: - Boʻlmasachi! Hammaning joni kirdi. Qamishkapada hech bunaqa tomosha boʻlgan emas, - deyishdi. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
Jon(i)ga tegmoq - bezor qilmoq, koʻngliga urmoq, koʻngliga tegmoq. ◆ Musofirchilik jonga tegadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Bir ish buyursang, soʻray berib jonga tegadi. Oydin, „Uyaldi shekilli, yerga qaradi“
Jonim bilan - bosh ustiga, jon deb, bajonu dil. ◆ Agar shaharda zarur ishlaringiz boʻlmasa, men bilan bir yerga borib kelsangiz. -Jonim bilan. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Askarlikka jonim bilan boraman.. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
Jonim tasadduq - q. tasadduq.
Joʻjabirday jon - q. joʻjabirday.
Oʻlmagan mening jonim - q. oʻlmoq.

Sinonimlari

Antonimlari

ЖОН. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

Ruscha _ru

jon
1 душа, дух; ◆ menga ~ kirdi я ожил, я воспрянул духом; ◆ kinoga borish desa, ~ing kiradi как только речь заходит о том, чтобы сходить в кино, ты радуешься; ◆ tishim ogʻrigʻi bosilib, ~im orom oldi у меня зубы перестали болеть, и я вздохнул с облегчением; ◆ ~ bermoq испускать дух, умирать; ◆ ~ olmoq (букв. отнимать душу) лишать жизни, убивать; ◆ ~ saqlab qolmoq уцелеть, уберечься (от гибели, смерти и т. п.); ◆ ~i uzildi он скончался; siqib (или ezib)◆ ~ini olmoq выматывать (чью-л.) душу; ◆ ~ni qoʻriqlamoq спасать (свою) душу; ◆ ~imni qoʻygani joy topa olmadim я не находил себе места; ◆ ~ing chiqqur! бран. душа из тебя вон!, чтоб ты сдох!; ◆ uning ogʻzidan ~i chiqquncha esi oʻzida boʻldi до последнего вздоха он был в сознании; ◆ ~im chiqib ketdi 1) я сильно испугался; у меня душа в пятки ушла; 2) я страшно разозлился, рассвирепел; ◆ ~ga ora kirmoq спасать (кого-л. от гибели, неприятности и т. п.); ◆ ~im bilan с удовольствием; я готов; ◆ ~-dil bilan душой и сердцем, всей душой, с удовольствием; ◆ ~-dildan всей душой, горячо; ◆ ~-dildan sevmoq горячо любить; ◆ ~-tan bilan, ~-tanda душой и телом, всей душой, всеми фибрами души; ◆ u seni ~i-tani bilan (или ◆ ~i-tanida ) yaxshi koʻradi он тебя любит всей душой; ◆ bir ~, bir tan boʻlib единодушно, все как один, дружно; ◆ olarda - kirar ~im, berarda - chiqar ~im погов. беру с охотой, а как отдавать - душа из меня вон; ◆ yaxshi soʻz - ~ ozigʻi, yomon soʻz - bosh qozigʻi посл. хорошее слово душу радует, плохое - как колом по голове;
2 душа; человек; ◆ sizga necha ~ qaraydi? сколько человек на вашем иждивении?;◆ biz besh ~miz нас пять человек (в семье);
3 душечка, милый, дорогой; ◆ ~ginam мой милый, миленький, душечка; ◆ ~ bolam! душечка моя!; деточка моя!; ◆ ~ bolam, shoʻxlik qilma! деточка моя, не шали!; ◆ ~ buvi! дорогая бабушка!, бабуся!; ◆ ~ doʻstim! мой милый друг; ◆ ~ doʻstim, tez-tez xat yozib tur! мой милый друг, пиши почаще!;
4 жизнь; ◆ ~dan aziz дороже жизни; ◆ ~ hovuchlab рискуя жизнью; трепеща за свою жизнь; ◆ ~dan toʻymoq пресытиться жизнью; ◆ ~dan toʻydingmi? тебе что, жить надоело?; ◆ ~dan kechmoq 1) жертвовать собой; 2) рисковать жизнью; ◆ Sovet Vatanimiz uchun ~imni ham ayamayman за нашу Советскую Родину я не пожалею даже своей жизни; ◆ qassob moy qaygʻusida, echki - ~ qaygʻusida посл. мясник горюет о сале, а коза о жизни;
5 перен. сила, мочь; ◆ ~ boricha изо всех сил, насколько сил хватит, вовсю мочь; ◆ ~ boricha harakat qilmoq стараться изо всех сил; прилагать все усилия; ◆ ~ing bormi? есть ли у тебя силы?; ◆ tezroq qimirlasang-chi, ~ing bormi! пошевеливайся, что ты как неживой идёшь!; ◆ ~i-holimga qoʻymay, bu yerga olib keldi он меня насильно привёл сюда; ◆ ~ olib, ~ bermoq стараться изо всех сил не щадить сил и энергии;
6 употребляется как приставка к именам собственным и названиям степени родства при обращении к кому-л. для выражения уважения и ласки; Olimjon, Hisomjon, Zokirjon, togʻajon, onajon и. т. д.; * ◆ ~ achchigʻida (или talvasasida) в агонии; ◆ kasal ~ talvasasida edi больной находился в агонии; ◆ ~dan boshqa (букв. кроме души) кроме птичьего молока; ◆ bu magazinda kishining ~idan boshqa hamma narsa bor в этом магазине имеется всё, кроме птичьего молока; ◆ ~ kuydirmoq ревностно относиться (к чему-л.); болеть душой (за кого-что-л.); ◆ oʻlmagan mening ~im! мне ещё хуже; а каково мне?; ◆ ~im tasadduq см. ◆ tasadduq; uning gapi ~-~imdan oʻtib ketdi его слова задели меня за живое; ◆ bu gaplar ~imga tegdi мне надоели эти разговоры; ◆ ~ holatda 1) не раздумывая; 2) в крайнем возбуждении в отчаянии; ◆ ~ deb с удовольствием, охотно; ещё бы!; men bilan kinoga borasanmi? - Jon deb boraman ты пойдёшь со мной в кино? - С удовольствием пойду; ◆ meni Moskvaga yuborsangiz, ~ deyman (или derdim) если вы меня отправите в Москву, я с удовольствием поеду; ◆ u kishi aytganining ham ~i bor он этого сказал неспроста; он говорил не без основания; ◆ ~ akaga ~ bormi ещё бы, ещё как, с удовольствием; ◆ muzeyga borasanmi? - Jon akaga ~ bormi! хочешь идти в музей? - ещё бы!; ◆ ~dan oʻtmoq пробрать как следует; доставить болезненное ощущение; задеть за живое; ◆ yoz yogʻini chetlab oʻtadi, qish yogʻini ~dan oʻtadi посл. летний дождь пройдёт стороной, зимний дождь проберет до костей.