katta

Shvedcha (sv)

Ot

katta

• mushuk

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

kat-ta

Etimologiyasi

soʻgʻd yoki (qadimgi) hind tilidan olingan.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. Hajmi, oʻlchami meʼyordan yoki nisbatan ortiq; ulkan; zid. kichik. ◆ Katta shahar. ◆ Katta hovli. ◆ Katta daryo. ◆ Katta soy. ◆ Katta tosh. ◆ Katta zal. ◆ Traktor kesilgan katta daraxtlarning toʻnkasiga zanjir bogʻlab tortar, arra, bolta koʻtargan odamlar bularni kesib, qirqib, aravalarga yuklashar edi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Oʻroz qayerdandir katta tarvuz keltirib, oʻrtaga qoʻydi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
2. Tarkib jihatdan meʼyoridan ortiq, ortiq miqdorli; zid. kichik. ◆ Katta qoʻshin. ◆ Katta jamoa. ◆ Men - oʻn oltiga toʻlmagan qiz, birdan yot va katta oilaga tushib qoldim. Oybek, „Tanlangan asarlar“
3. Kuch-qudrati, darajasi, salmogʻi yuqori; buyuk, zoʻr. ◆ Katta gʻalaba. ◆ Katta tantana. ◆ Katta eʼtibor. ◆ Katta jasorat. ◆ Katta bayram. ◆ Katta mahorat. ◆ Katta tortishuv. ◆ Bu kitobni oʻsha kechasi katta qiziqish bilan qoʻlga olarkan, eri Abdullaboy kelib qolib, [kitobni] qoʻlidan yirib oladi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Boltaboy kechki ovqatdan keyin keldi. U juda katta ishni bitirib kelganday, ogʻzi qulogʻida boʻlib, nuqul sement toʻgʻrisida.. sementlab qilingan toʻgʻon qanchalik pishiq boʻlishi va hokazolar toʻgʻrisida gapirar edi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
4. Yosh jihatdan ulugʻ, yoshi ortiq. ◆ Katta oʻgʻil. ◆ U mendan katta. ◆ [Yusufbek hoji:] Oyim, har nima, siz kattasiz, Zaynab yosh, kattadan kichikka shafqat lozim. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
   Katta xotin - etn. birinchi, bosh xotin.
   Katta qilmoq - boqib, parvarish qilib oʻstirmoq, voyaga yetkazmoq. ◆ -Biz senlarni it azobida katta qildik-ku, - dedi shashtidan tushib Ibn Yamin. Komil Yashin, „Hamza“
5. ot Yoshi katta kishi; qari, keksa. ◆ Kattani hurmat qil. ◆ Kattalar gapiga quloq sol.
   Kattani kesib, kichkina qilgan - keksa kishilarning gapini gapiradigan yosh bola haqida.
6. Xizmatdagi martabasi, unvoni, darajasi jihatdan (boshqaga nisbatan) yuqori. ◆ Katta ilmiy xodim. ◆ Katta laborant.
7. koʻchma Koʻzga koʻringan; atoqli, mashhur. ◆ Katta olim. ◆ Katta artist. ◆ Bu - Abdulla fonuschi degan katta qiziqchi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Abdurahmonning amakilari.. Buxoroda katta mudarrislardan sanalar edilar. Abdulla Qodiriy, „Mehrobdan chayon“ ◆ Toshkentga butun mamlakatdan katta geolog olimlar kelishgan. Sunnatilla Karomatov, „Oltin qum“
8. Yuqori lavozimdagi amaldor; rahbar, boshliq. ◆ Shaharning kattalari. ◆ [Tojiboy:] E, nodon.. Menga tegsang, jon-jon demaysanmi? Bir yurtning kattasi boʻlsam. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“ ◆ Odamlar tamom yigʻilgan boʻlsalar ham, kattalardan darak yoʻq. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
   Oʻzini katta olmoq (yoki tutmoq) - amal, daraja yoki bilim jihatdan oʻzini boshqalardan ustun qoʻymoq, magʻrurlanmoq, kekkaymoq. ◆ U [Mannon Uygʻur] hech mahal oʻzini katta tutmas.. barchaga barobar, bilimdon murabbiy edi. H. Nosirova, „Men oʻzbek qiziman“
   Katta arava qayoqqa yursa, kichigi ham shu yoqqa yuradi - yoshlar, tajribasizlar kattalardan, tajribali, obroʻli kishilardan oʻrnak oladi, degan maʼnoda ishlatiladi.
   Katta boshini (yoki oʻzini) kichik qilib - yoshining kattaligi, amali-martabasi yoki davlatiga qaramay, oʻzini katta olmay; kamtarlik bilan. ◆ Margʻilon degan shahardan katta oʻzini kichik qilib, qizi ila kelayotgan Mirzakarim akaga oʻgʻlining xoʻrlik keltirishidan choʻchidi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
   Katta gap - eʼtiborga loyiq, arziydigan ekanlikni bildiradi. ◆ Oʻrtoq Muslim endi haqiqat kim tomonida ekanini tushunibdi, bu katta gap. Nazir Safarov, „Tanlangan asarlar“ ◆ Yoʻq, avval yurtning homiylari boʻlgan boyonlar oʻz oʻgʻillarini hozirgi zamon ilm-fununi bilan tarbiyalasinlar. Shu ham katta gap. Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Katta gapirmoq (yoki ketmoq) - q. gapirmoq. ◆ -Hoy, bola, sal pastroq tush, - deydi yana birov uning [kuyovning] katta ketganiga jahli chiqib. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Sanga katta gapirib qoʻyganmiz, dumbul ishni azaldan yomon koʻraman-u, har qalay, ishimiz puxta boʻlmay, keyin burnimizni tishlab qolmasak, degan xavotirdaman. J. Abdullaxonov, „Xonadon“
   Katta ogʻiz yoki ogʻzi katta - q. ogʻiz. ◆ Otasining davlati, katta ogʻiz, hovliqma va takabbur onasining erkalashi qoʻshilib, qizga ortiqcha gʻurur bergan.. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Machitga borib, vaʼz ayting. Ertaga Gʻuzorning ogʻzi kattalarini qalʼaga toʻplaymiz. Sh. Toshmatov, „Erk qushi“

Antonimlari

КАТТА. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Sifat

katta

• Gagauzcha: büük, balaban
• Turkcha: yüce, ini
• Tuvacha: улуг
• Xakascha: улуғ

• Yoqutcha _sah : аҕа

Ruscha _ru

katta
1 большой, громадный, огромный; ◆ ~ yoʻl большая дорога; ◆ ~ pul огромные деньги; ◆ ~ uy большой дом; ◆ bu ishda uning roli ~ в этом деле он играет большую роль; ◆ shu ham ~ gap и это большое дело; ◆ ~ qilib koʻrsatadigan shisha увеличительное стекло, лупа, линза; ◆ ~ arava qaydan yursa, kichigi ham shundan yuradi посл. куда пойдет большая арба, туда пойдёт и малая (т. е. младшие следуют примеру старших); ◆ ~ kelmoq оказаться великоватым;
2 старший (по возрасту); ◆ ~ avlod старшее поколение; ◆ ~ bobo прадед; ◆ ~ buvi прабабушка; ◆ ~ doda дед; ◆ ~ oyi 1) бабушка; 2) почтительное обращение к пожилой женщине; ◆ ~ ota 1) дед; 2) дядя (старший брат отца); ◆ ~ opa старшая сестра; ◆ ~ ogʻa старший брат; ◆ ~ xotin 1) ист. старшая жена; 2) женщина в летах, немолодая женщина; ◆ ~ oʻgʻil старший сын; ◆ ~ yoshdagi bolalar дети старшего возраста; ◆ u mendan ~ он старше меня;
3 взрослый; большой; // взрослый (человек); ◆ ~ yoshdagi, ~ yoshli взрослый; пожилой; ◆ ~ yoshli odam взрослый человек;◆ ~ qilmoq вырастить; ◆ bolani boqib ~ qilmoq воспитать и вырастить ребёнка; ◆ ~ boʻlmoq стать взрослым; вырасти; ◆ ~lar va bolalar взрослые и дети;
4 перен. крупный, видный; выдающийся; влиятельный, авторитетный; ◆ ~ asar крупное произведение;◆ ~ yozuvchi выдающийся писатель; ◆ ~ odam влиятельный человек; ◆ ~ olim видный учёный; ◆ ~ shoir крупный поэт; ◆ ~ yer egasi крупный землевладелец; ◆ ~-kichik amaldorlar крупные и мелкие чиновники;
5 широкий; // широко; ◆ koʻzini ~ ochmoq широко открыть глаза; ◆ u koʻzlarini ~-~ ochdi он широко раскрыл глаза;
6 старший (по занимаемому положению); ◆ shaharning ~lari старшие города, городская знать; ◆ idoraning ~lari начальство учреждения; ◆ 

• ogʻzi ~ или ◆  ~ gap тот, кто говорит заносчиво, хвастливо, кичливо; ◆ ~ gapirmoq или ◆  ~ ketmoq говорить кичливо, заносчиво; хвастаться; ◆ ~ni kesib, kichkina qilgan ирон. (букв. разрезав большого, сделали маленького) говорится о ребёнке, держащем себя как взрослый, рассуждающем по-взрослому; ◆ ~ boshni kichkina qilmoq унижать себя, уничижать себя (с целью добиться чего-л.); ◆ ~ boshimni kichkina qilib, senga iltimos bilan keldim я пришёл к тебе с просьбой, несмотря на свой солидный возраст; ◆ ~ qumsichqon песчанка большая; ◆ ~ qoʻshoyoq тушканчик большой; ◆ ~ churrak чирок-трескунок.