kuch

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

kuch

Etimologiyasi

KUCH 'jismoniy harakat qilish qobiliyati', 'quvvat'. Esing borida el tani, kuching borida yer tani (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot asli kü:ch tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, III, 97), keyinroq oʻ: unlisining choʻziqlik belgisi (ПДП, 396; Devon, III, 132; DS, 322), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi ham yoʻqolgan: kü:ch > koʻch > kuch.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. Odam va jonivorlarning oʻz muskullarini ishlatib, jismoniy harakat qilish qobiliyati; jismoniy energiya; quvvat. ◆ Jismoniy kuch. ◆ Muskul kuchi. ◆ Esing borida el tani, kuching borida yer tani. Maqol ◆ Bola kuchi yetsa, chelak sudrab, yetmasa, koʻra koʻtarib, sahnga suv separ.. edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargona tong otguncha“ ◆ Kimning bilagida kuchi boʻlsa, kim ishning havosini olsa.. oʻsha ilgʻor boʻlaveradi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
   Kuchdan qolmoq - kuch-madori ketib zaiflashmoq.
2. Mehnat qilish, yaratish, yuzaga keltirish qobiliyati, ish-mehnat. ◆ Bir parcha kuygan qora non uchun Yoshlik chogʻingdan oʻz kuching sotib. Hamza ◆ [Boylar].. koʻklamgacha yuvindi bilan boqadi, olti oy yoz tekinga ishlatadi. Odamning kuchi eshak kuchidin past bahoga tushadi ularga! Oybek, „Tanlangan asarlar“
3. Maʼnaviy, aqliy va ruhiy quvvat. ◆ Aqliy kuch. ◆ Haydar ota kampirning iroda kuchiga ishonmas, shuning uchun hozir Asrorqulning unga roʻpara boʻlishini istamas edi. Abdulla Qahhor, „Asror bobo“ ◆ Uni toʻxtatib qolishga hech qanday andishaning, hech qanday sevgi va hurmatning kuchi yetmas edi. Saida Zunnunova, „Koʻk chiroqlar“
4. fiz. Jismlarning oʻzaro mexanik taʼsir etish qobiliyati va uning oʻlchovi. ◆ Markazdan qochma kuch. ◆ Kuch birligi. ◆ Tortish kuchi yoki, boshqacha aytganda, gravitatsiyaning nima ekani hozircha biron olimga oshkor emas. "Fan va turmush"
5. Quvvat, energiya. ◆ Elektrostansiyaning kuchi.
6. Taʼsir qilish darajasi; taʼsir. ◆ Dorining kuchi. ◆ Bu kungi qora sovuq quyosh kuchini-da kesgan edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Ochlik oʻz kuchini koʻrsatib, uni holdan toydirgan edi. Said Ahmad, „Ufq“ ◆ Bulahzada aroq Valijonga oʻz kuchini koʻrsatib qoʻygan edi. "Guldasta"
7. Toʻyimlilik, quvvat berish belgi-xususiyati, koʻrsatkichi. ◆ Yerning kuchi. ◆ Taomning kuchi.
8. Biror ishni amalga oshira bilish imkoni, imkoniyati; hol-qudrat, qurb. ◆ Uning avtomashina sotib olishga ham kuchi yetadi. ◆ Hambarali akani sotib olgani kuchingiz yetmasa kerak. Miltiq bilan boʻlmadi, endi pul bilan raxna solmoqchimisizlar? Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
9. Biror sohada va umuman ishlab chiqarishda ishlovchi kishilar. ◆ Xotin-qizlar - korxonada katta kuch. ◆ Bugun O‘zbekistonda birinchi marta qurilayotgan metall zavodiga FZOni bitirgan yosh kuchlar keldi. N. Safarov, „Saodatning qissasi“ ◆ Koʻchib kelgan zavodlarga qizlarni yubordik: kuchimiz ozayib qoldi, vazifamiz katta, yukimiz ogʻir. Ibrohim Rahim, „Chin muhabbat“
10. Biror ishni amalga oshirishga qaratilgan, biror maqsad uchun foydalaniladigan shaxs yoki narsalar. ◆ Dushman desantchilarni dengizga uloqtirib tashlash uchun qoʻshimcha kuch keltirardi. T. Rustamov, „Mangu jasorat“ ◆ Xuroson taxti uchun isyon koʻtargan Mirzo Yodgor ham shu atrofda kuch toʻplagan edi. Oybek, „Navoiy“ ◆ [Biz] Kelishmovchiliklarni chetdan kuch jalb qilmasdan, oʻz kuchimiz bilan, oʻzaro keng muhokama qilish yoʻli bilan bevosita bartaraf qiladigan boʻlib qoldik. Abdulla Qahhor, „Nutq“
11. (asosan ko'pl. shaklida) Harbiy qoʻshilmalar; qoʻshin. ◆ Qurolli kuchlar. m ◆ Tank va motodiviziyalardan yigirma ikkitasi katta havo kuchlarining yordami bilan Kalinin, Oryol, Tulaga qarab bormoqda. Ibrohim Rahim, „Chin muhabbat“
12. (asosan ko'pl. shaklida) Jamiyatning biror belgi-xususiyati, dunyoqarashi va sh.k. bilan farqlanuvchi qismi. ◆ Reaksion kuchlar. ◆ Sinfiy kuchlar munosabati. ◆ Qora kuchlar.
13. huq. Qaror, qonun va shu kabilarning qoʻllanishi, amali, joriyligi. ◆ Qonun kuchga kirdi. ◆ Hukm kuchda qoldi. ◆ Qaror kuchini yoʻqotdi.
    Yomonning kuchi yapaloqqa yetar - q. yapaloq.
    Ot kuchi - fiz. dvigatel quvvatining oʻlchov birligi.
    Ogʻziga kuchi yetmagan - tilini tiyolmay, birovlar haqida gʻiybat, nomaqbul gaplar qiladigan. ◆ Bilgan u dedi, bilmagan bu. Hatto ogʻziga kuchi yetmagan baʼzi birovlar, yuziga boʻlmasa-da, orqavoratdan "notavon koʻngilga qoʻtir jomashov", deb luqma tashlashardi. S. Siyoyev, „Rayhon“ ◆ Qoʻying, xafa boʻlmang, xola, bunga yoʻrgakda tekkan kasal bu.. Ogʻziga kuchi yetmagan kishi har narsani gapiraveradi. Nazir Safarov, „Tanlangan asarlar“

Sinonimlari

tinka, quvvat, mador, qurb

Antonimlari

КУЧ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Ot

kuch (koʻplik kuchlar)

Tillarda

kuch

• Turkcha:güç
• Tuvacha: күш
• Uygʻurcha: كۈچ (küç)
• Yoqutcha: күүс (küüs), эрчим, уох

Ruscha _ru

kuch
1 сила; мощь, мочь; ◆ katta ~ большая сила; ◆ ~dan ketmoq обессилеть, выбиться из сил; ◆ ~dan qolmoq лишиться сил (от старости); ◆ ~ini kesmoq умерить силу кого-чего-л.; обессилить; ◆ ~ yigʻmoq собраться с силами; ◆ ~i keladi или ◆  ~i yetadi он осилит; он в силах (что-л. сделать); ◆ bu qopni koʻtarishga ~ing yetmaydi ты не сможешь (ты не в силах) поднять этот мешок; ◆ uning avji ~ga toʻlgan payti он в самом расцвете сил; ◆ kishi ~idan foydalanish эксплуатация человека; ◆ iroda ~i сила воли; ◆ leninizm ideyalarining buyuk ~i великая сила идей ленинизма; ◆ sovet tuzumining ~i va hayotiyligi сила и жизненность советского строя; ◆ revolyutsiyaning harakatlantiruvchi ~lari движущие силы революции; ◆ demokratiya va sotsializm ~ lari силы демократии и социализма; ◆ ~ quvvat сила, мощь; ◆ butun ~-quvvatni paxta yigʻim-terimiga safarbar qilish kerak все силы и энергию необходимо мобилизовать на сбор хлопка;
2 физ. тех. сила; ◆ Yerning tortish ~i сила притяжения Земли; ◆ ogʻirlik ~i сила тяжести; ◆ shamol ~i сила ветра; ◆ teng taʼsir etuvchi ~ равнодействующая сила;◆ qarshilik ~i сила сопротивления;
3 эк. сила; ◆ ish ~i или ◆  ishchi ~i рабочая сила; ◆ jamiyatning ishlab chiqarish ~lari производительные силы общества;
4 (только мн.) воен. силы, войска; ◆ mamlakatning qurolli ~lari вооружённые силы страны; ◆ harbiy-havo ~lari военно-воздушные силы;
5 юр. сила, правомочность; ◆ yangi qonun ~ga kirdi новый закон вступил в силу; ◆ oʻz ~ini yoʻqotmoq терять, утрачивать свою силу (о каком-л. распоряжении, постановлении); ◆ oʻz ~ida qoldirmoq оставлять в силе (напр. приговор); * ◆ ish ~ работа тяжела; ◆ ot ~i физ. лошадиная сила.