bitmoq

Vikilug‘at dan olingan
Jump to navigation Jump to search


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)
[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

bit-moq

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

BIT- I ’tuga-\ 'tamom boʻl-’. Ishi b i t d i eshagi loydan oʻtdi (Maqol). Qadimgi turkiy tilda shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl asli büt- tarzida talaffuz qilingan, keyinroq ü unlisi i unlisiga al-mashgan (ЭСТЯ, II, 153; DS, 133); boʻt- > bit-.

BIT- II ’oʻsib-un-\ ’hosil ber-’. Bu yerlarda tu-rup yaxti b i t a d i. Qadimgi turkiy talda ham shundei maʼnoni anglatgan bu feʼl asli boʻt- tarzida talaffuz qilingan (Devon, II, 340; DS, 133), keyinchalik U unlisi n unlisiga almashgan: büt- > bit-.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

I 1 Soʻngiga, oxiriga, nihoya-siga yetmoq, tamom boʻlmoq, tugamoq; toʻx-tamoq.◆ Gap bitdi. Tilak bilan bitmagan bilim bilan bitar. Maqol. m◆ Katta Fargʻona kapali qirq besh kunda — 15 sen-tyabrda bitdi. N. Safarov, Olovli izlar.
Ish bitdi 1) ish tugadi, ish tamom boʻldi. ◆ Erinchoqning ishi bitmas. Maqol.◆ Oʻychining uyi bitguncha, tavakkalchining ishi bitadi. Maqol; 2) ish, reja, maqsad amalga oshdi, murod hosil boʻldi.◆ \Boy oʻz-oʻziga:] Xayriyat, bu ish ham xamirdan qil sugʻurganday joʻngina bitdi. Hamza, Boy ila xizmatchi. Ishi bitdi, eshagi loydan oʻtdi kest. Oʻz ishini bitirib olgandan keyin, xayr-maʼzurni nasiya qilib ketgan yoki avvalgi muomalasini oʻz-gartirib yuborgan odam haqida.◆ Ish bitib, eshak loydan oʻtgandan keyin zoʻravonlar chiqib, yerlarni talab oladigan boʻlsa, buning oqibati yomon boʻladi. M. Ismoiliy, Fargʻona t.o. Kuni (yoki umri) bitmoq Umri tugamoq; oʻlmoq.◆ Men nima qilsam, ilmuchun, ilm yoʻlida qilaman. Kupim bitib oʻlsam, oʻligimni ham ilm yoʻliga beraman.. A. Qahhor, Asarlar. ◆ Yaxshiboyevning kuni bitgan, aniqrogʻi, yana bir kunlik umri qolgan. M.M.Doʻst, Lolazor.◆ Ular odamlarni xonavayron qilayotgan urush eka-nini, agar urush bitsa, hamma yoq yaxshi boʻlib ketishini soʻzlardilar. P. Tursun, Oʻqituvchi.

2 Tayyor boʻlmoq (qurilayotgan, yasala-yotgan narsa haqida).◆ Qurilish bitdi. Koʻprik bitdi. yaya◆ Mana, kanal ham bitay deb qoldi. A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari.◆ [Tilla uzuk\ Buyurdim, erta-indin bitib qolar. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

3 Barham topmoq, yoʻq boʻlmoq, yoʻqol-moq; bartaraf boʻlmoq, tugamoq.◆ -Uh! — toqatsizlanib kuyundi Ahmad Husayn. — Qachon bu yovuzlar, xoinlar bitadi?! Oybek, Nur qidirib.◆ Xalq tovushi tinimsiz gu-vullaydi: "Bitsin zolim podsho!" Oybek, Tanlangan asarlar.◆ Barcha yomonlik oʻshaning [Musulmonqulning] boshi bilan birga ket-gandek, qipchoq ogʻaynilar ila totuvlashdik, qipchoqning eski adovatlari bitdi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

4 Koʻmakchi feʼl vazifasida kelib, -(i)b affiksli ravishdoshlar bilan birgalikda ish-harakatning toʻla bajarilishi, tugal-lanishini bildiradi.◆ Kichikroq vodiyninghar yer-har yeridan quyuq tutun koʻtarilmoqda — qishloq batamom yonib bitgan. A. Qahhor, Oltin yulduz.◆ Qizim, dadang, enang hasra-tingda kuyib bitdi. Oybek, Tanlangan asarlar.◆ Bechora qiz otaga muhtoj. Otasiz ezshshb bitmasa yaxshi edi. I. Rahim, Ixlos.

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

bit-moq

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

II 1 Oʻsib-unmoq; yetishmoq. ◆ Mana shu yuqoriga koʻtarilgan daryodan Mir-zachoʻl suv ichadi, ekin bitadi. Oydin, Shirin keldi.◆ Omad kelsa, daraxtda ham non bitar. "Qanotli soʻzlar".

2 Et unib, birikib tuzalmoq, toʻlish-moq yoki bekilmoq.◆ Jarohatlarim bitib ketishi bilan, oʻz qismimga qaytib bordim. Nazarmat, Joʻrlar baland sayraydi.◆ Sal kunda Aʼzamga et bitib, rangiga qon yugurdi. Shuhrat, Jannat qidirganlar.

Jir bitdi q. jir.◆ Endi jir bitdi-da! Bitta koʻylak ikkita boʻldi! A. Qahhor, Qoʻshchinor chiroqlari. Izzati bitmoq
Hurmatini bilmaslik, koʻrsatilgan izzat-hurmat qadriga yetmaslik.◆ -Bas! Izzating bitdi, doya buvingga borib ayt! Agar ozodlik keltirmasang, yangi saboqqa tushmaysan! — dedi [domla]. N. Safarov, Sulton boʻzchining nevaralari. Qulogʻi bitmoq 1) qulogʻi garang boʻlmoq, batangga kelmoq.◆ Xayr, yumushingiz boʻlmasa, men ketdim, shamoldan qulogʻim bitdi. A. Qodiriy, Mehrobdan chayon.◆ Laʼli nima qilishini bilmay, bolalar shovqinidan qulogʻi bitib turadi. \. Gʻulom, Mashʼal; 2) eshitaverib charchamoq, jonidan toʻymoq. Qulogʻi tom bitmoq Eshitmaydigan, pay-qamaydigan boʻlib qolmoq.◆ Shu daqiqadan boshlab, Suyarqulning quloqlari tom bitdi. Tanaffus boshlanishini ham hammadan keyin — sinfda gʻovur-gʻuvur boshlanganda bildi. A. Koʻchimov, Halqa. Haqi bitdi Haqi qolma-di.◆ Ilgarigi soʻzingiz bilan oʻzingizning haq(q)ingiz bitganligini bila turib ham, yana uyalmay-netmay, vijdonsizlar amrini berib qoʻyasiz-da, uyatsizligingizni yana bir qat orttirasiz! A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar.

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

bit-moq

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

III esk. 1 ayn. yozmoq. II.◆ Yurtim, senga sheʼr bitdim bu kun, Qiyosingni top-madim aslo. A. Oripov, Yurtim shamoli. ◆ Xoʻja Abdulla Marvoriy.. xatni chiroyli bitardi. Oybek, Navoiy.◆ Roʻyob Mamatova Mirzachoʻlni oʻzlashtirib, oʻz jasorati sol-nomasiga ilk satrlarini bitganda, yoshgina qizcha edi. "Oʻzbekiston qoʻriqlari".

2 (j.k. bilan) Muyassar, ega boʻlmoq; paydo boʻlmoq.◆ Mana, xudo xohlasa, boshingga doʻppi, oyogʻingga etik, egningga chopon, koʻshak-ishton bitadi. P. Tursun, Oʻqituvchi.

Aql bitmoq Aql kirmoq.◆ Bu nimasi tagʻin.. senga sira aql bitmadi. Boʻyingni qara, menga yetay deb qoldi. Oydin, Oʻzi monand. Boshga bitgan balo Qutulish qiyin boʻlgan tashvish, quruq tashvishdan iborat. ◆ He, bu urush boshga bitgan balo boʻldi-da. German ham qursin.. oq poshsho ham qursin. Enasining mahrini talasharmikan! Oybek, Tanlangan asarlar. Muguz (yoki shox, qanot va sh.k.) bitdi Muguz (shox, qanot va sh.k.) paydo boʻldi.◆ Eshakka muguz bitsa, jami jonivorlarni suzib oʻldirar ekan, mushukka qanot bitsa, hech bir parrandani qoʻymas ekan. P. Tursun, Oʻqituvchi.◆ Qay bolamaktab-da oʻqisa aʼlo, Ushanga hech tolmas zoʻr qanot bitar. Q. Muhammadiy.◆ Hojar opaning gap ohangidan yon berganini sezib, Rasul akaga qanot bitdi. "Oʻzbekiston qoʻriqlari". Peshonaga bitgan (yoki bitib qoʻyilgan) esk. Taqdirda bor, taqdirda belgilab qoʻyilgan. ◆ \Yusuf:\ Mana, xotindan ham ayrildik! — [Mehri:] Nima qshyuy, bu ham boʻlsa, peshonaga bitgan bir koʻrgilik, bolam. O. Yoqubov, Aytsam tilim kuyadi, aytmasam — dilim. ◆ Peshonaga bitgan yolgʻiz ot edi. Uni ham oʻrta-ga qoʻyaymi? P. Tursun, Oʻqituvchi.

Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

БИТМОҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Feʼl[tahrirlash]

bitmoq bitmoq

Ruscha ru

bitmoq I
1
кончаться, заканчиваться; завершаться; истекать; ish bitdi 1) работа окончена; 2) дело сделано; ish bitdi, eshak loydan oʻtdi погов. (букв. дело сделано, осёл прошёл через болото) дело сделано, а теперь дружба врозь; xizmat vaqti bitdi служебное время кончилось (истекло); muddati bitdi срок истек; kuni bitgan odam человек, дни которого сочтены;
2 ликвидироваться, уничтожаться;
3 с деепр. другого глагола на -(i)b выступает в роли вспомогательного глагола и выражает завершённость действия; Qizim, dadang, enang hasratingda kuyib bitdi (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Доченька, твой отец и мать высохли, горюя по тебе; * bitsin! долой!, да сгинет (он)!; oʻz oyogʻidan bitsin пусть он сгинет сам по себе; qulogʻim bitdi я оглох (от шума, гама, криков и т. п.).

bitmoq II
1
произрастать, расти; уродиться; tariq yaxshi bitibdi просо хорошо уродилось;
2 зарастать, заживать (о ране); yaram oʻzidan-oʻzi bitib ketdi моя рана зажила сама по себе.

bitmoq III
1
уст. писать; ◆ xat bitmoq писать письмо;
2 удостоиться (чего-л.); peshanaga bitgan (букв. то, что на лбу написано) 1) то, что кто-либо имеет; peshanasiga bitgan bitta uyi bor у него есть один-единственый дом; 2) то, что на роду написано, суждено; * boshga bitgan balo см. balo I.