Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

tort-moq

Aytilishi

Etimologiyasi

TORT— 'oʻziga tomon sur>—'. Anzirat kampir.. Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga t o r t d i (Asqad Muxtor). Qadimgi turkiy tilda ham ngunday maʼnoni anglatgan bu soʻz asli 'ajrat—’ maʼnosini anglatgan tar- feʼlidan (Devon, III, 196) kuchaytirish maʼnosini ifodalovchi -(ï)t qoʻshimchasi bilan hosil qilingan (ДС, 537); keyinroq ikkinchi boʻgʻindagi tor unli talaffuz qilinmay qoʻygan (Devon, III, 431; DS, 538); oʻzbek tilida a unlisi â unlisiga almashgan: tar- + ït = tarït- > tart— > târt—.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

Biror yeridan ushlab, tutib, oʻziga tomon surmoq yoki surishga harakat qilmoq. ◆ Eshikni tortib ochmoq. ◆ Qoʻlidan tortib turgʻizib qoʻymoq. ◆ Sidiqjon tutning ostida otning boshini tortib: - Tut yemaymizmi? - dedi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Anzirat kampir kuti oʻchib, oʻrnidan turdi, Bashoratning yoniga kelib, uning boshini koʻkragiga tortdi. Asqad Muxtor, „Opa-singillar“ ◆ [Gavhar] Talʼat bilan yuzma-yuz turgan Mansurning qoʻlidan ushlab tortdi.. Oʻtkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
Burnidan tortsa yiqilguday - q. burun.
Dorga tortmoq - dorga osmoq. ◆ Olib kelib, dorga tortib oʻldirib.. "Yusuf va Ahmad"
Yoʻl tortmoq - yoʻl yurmoq, yoʻlda davom etmoq. ◆ Ot oʻynatib yoʻl tortdi. Yakka dushmanning yoʻliga. "Gulshanbogʻ"
Oyogʻi tortmaslik - biror yerga borishga dili roʻyxush bermaslik. ◆ Oʻrganmagan yerga borishga oyogʻim tortmadi. Biroq ayam xafa boʻlmasin, deb aytolmadim. Sa’dulla Siyoyev, „Yoruglik“
Oyogʻidan tortmoq - biror noxush ish-holatga jalb etmoq, duchor qilmoq. ◆ Nechun bir-birining koʻziga choʻp solur, bir-birining oyogʻidan tortur, vaqti kelsa, bir-birining boʻgʻziga panja urmoqdan toymas. Sa’dulla Siyoyev, „Avaz“
Oyogʻini tortmoq - bormaydigan, kelmaydigan (umuman, qatnamaydigan) boʻlmoq, qadamini uzmoq. ◆ U qamalgan kundan beri oyogʻini tortgan, hatto koʻchib ketganlar ham keldi. S. Yunusov, „Kutilmagan xazina“
Orqasiga tirkalgan, qoʻshilgan va sh.k. holatdagi narsani kuch bilan olgʻa yurgizmoq, yurgizib olib bormoq. ◆ ..teplovoz soʻnggi marta qichqirib, sostavni tortib ketdi. Hamid Gʻulom, „Feruza“ ◆ Hoʻkiz kallasini egib, omochni tortishga urinar, qoʻshchi esa hadeb qistardi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Kichkinagina mashinasini tortib yurgan bola Muhiddinni oʻziga jalb qildi. Rahmat Fayziy, „Choʻlga bahor keldi“
Aravangni tort - q. arava.
Qoʻshin (yoki lashkar, askar) tortmoq - qoʻshin (lashkar, askar) bilan yurish qilmoq, bosib bormoq. ◆ Lashkar tortib yurish qilsa, Oʻnin koʻzlab, birin sanchar. "Gulnorpari" ◆ Goʻroʻgʻli dushmanga askar tortadi, Oriyat yoʻlida jonin sotadi. "Gulshanbogʻ"
Ichiga kuch bilan yoʻnaltirmoq, yuritmoq. ◆ Domiga tortmoq. ◆ Qaʼriga tortmoq. ◆ Nishonov papirosini tutatib, yaxshilab tortib oldi-da, stol ustiga engashdi. Saida Zunnunova, „Yangi direktor“ ◆ Muqaddam flakondagi dorini shpritsga tortib oldi-da, ignasini yuqoriga koʻtardi. Oʻtkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
Biror nuqta (joy)dan boshqasi oraligʻiga oʻtkazmoq, yuritmoq. ◆ Zulfiqor, boboning qoʻlidan teshani olib, [qoziqni] yana ham mustahkamladi-da, Meʼmorga qarab: -Endi ustiga mix qoqib, kanop tortaversak boʻladimi? - deb soʻradi. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Bir necha kun ilgari aloqachilar sim tortib yurib, Davronni uchratishgan edi. Toshtemir Rustamov, „Mangu jasorat“
Atrofidan tarang qilib oʻtkazmoq, bogʻlamoq. ◆ Hotam esa otining ayil-pushtanini qaytadan tortdi.. M. Hazratqulov, „Jurʼat“ ◆ Qarshisida koʻkragidan qayish tortgan, qizil shapka kiygan militsioner turibdi. "Guldasta"
Biror narsani, uning sirtini, ochiq joyni toʻsmoq, berkitmoq. ◆ Betiga niqob tortmoq. ◆ Bir tomonda dorbozlar dor tikadi, qoʻgʻirchoqbozlar chodirxayol pardasini tortadilar. Sa’dulla Siyoyev, „Avaz“ ◆ Haligi xotin qisilgandanmi, uyalgandanmi, boshidagi oq doka roʻmolini yuziga tortib, "qoʻya ber" deganday qilib, boshini silkitdi. Oydin, „Fonar tagida“
Oʻziga qaratmoq, moyil qilmoq, jalb etmoq. ◆ Diqqatni oʻziga tortmoq. ◆ Quyosh, toza havo, keng, tiniq zangori osmon koʻzlarni beixtiyor tortadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Toʻlqinjon.. shu kungacha Hurini sira qiziktirmagan edi. Garchi Toʻlqinjon chiroyli boʻlsa ham, qizni oʻziga tortmasdi. Farhod Musajonov, „Huri“ ◆ Olib kirilgan choy ham sovib qolar, allaqanday oʻlchovlar - uchburchaklar xayolini tortib ketardi. Mirmuhsin, „Meʼmor“
Biror ishga aralashtirmoq, qotishtirmoq, jalb etmoq. ◆ Ishga tortmoq. ◆ Oʻqishga tortmoq. ◆ Shahidbek mulla Abdurahmonni soʻzga tortdi: -Nima lavozimatdalar, taqsirim? Abdulla Qodiriy, „Mehrobdan chayon“ ◆ "Bunday qilaman, - labini qimirlatib, oʻz-oʻziga shivirladi Yoʻlchi, - avval shunday odamlarni tortamanki, oʻzimga qanday ishonsam, ularning diliga shunday ishongan boʻlay". Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ ..ular orasidan bizni qoʻllab-quvvatlayman, deganlarini xizmatga torting. Komil Yashin, „Hamza“
Oʻzini, kimsa yoki narsani biror joyga, holatga olmoq. ◆ Bundan oʻzini tortmoq. ◆ Doʻstini chetga tortmoq. ◆ Matpanoning biqinida turgan qalandar unga boshdan-oyoq razm soldi, oʻzini sal chetga tortdi. Sa’dulla Siyoyev, „Avaz“ ◆ Kichik ofitser ham, soldatlar ham ulardan oʻzlarini tortishdi. Mirmuhsin, „Chodrali ayol“ . ◆ Bir kuni kechqurun, yotar mahalda ayamni chetga tortib shivirladim. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“
Bosh tortmoq - q. bosh. ◆ Armani usta qora marmar lavhadagi soʻzlarni oʻchirib, qayta yozishdan keskin bosh tortdi. Ne’mat Aminov, „Suvarak“
Tap tortmaslik - qoʻrqmaslik va chekinmaslik. ◆ Har qanday mushkuldan tap tortmay, tikka qarshi boradigan oʻtyurak koʻrinadi. Asqad Muxtor, „Boʻronlarda bordek halovat“ ◆ Yusuf qiziqqa nihoyat darajada qattiq botganidan, sira tap tortmay, boyni savalay ketdi. Komil Yashin, „Hamza“
Ayrim soʻzlar bilan qoʻllanganda, "urmoq" maʼnosini bildiradi. ◆ Tigʻ tortmoq. ◆ Tarsaki tortmoq. ◆ [Dadam] Oldimga keldilar-u, shapaloq bilan tortib yubordilar. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ Otliq bor kuchi bilan dehqonning yuz-koʻzi aralash qamchi tortib yubordi. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“
Ulashmoq, tarqatmoq, qoʻymoq (mehmonlarga ovqat). ◆ Mehmonlarga osh tortmoq. ◆ Patnis tortmoq. ◆ Norinni tortib boʻlgandan keyin Anorgul hamma tovoq-qoshiqlarni toza qilib yuvib oldi. Oydin, „Hazil emish“ ◆ Taomning ustidan qizlar tortadi Beklarga opkelib qovurma goʻshtni. "Alpomish"
Tarozida ogʻirligini oʻlchamoq. ◆ Qovunni tortib koʻrmoq. ◆ Tortib berganda, oʻzinglar qarab turganmidinglar? Nima endi kam deb, betinglarni yulasizlar? Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Bir oydan keyin qoʻyni tortib koʻraman, qoʻy semirmasligi kerak (debdi xon). "Chalpak yoqqan kun"
Chizmoq, chiziq shaklida iz solmoq; qazimoq. ◆ Chiziq tortmoq. ◆ Reja tortmoq. ◆ Joʻyak tortmoq. ◆ Meʼmor oʻz chodiri yonida yelkasiga peshmatini solib.. kitob oʻqir, tosh bostirib qoʻygan yaxlit qogʻozni olib, chiziqlar tortar, xayol surar edi. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Togʻa vaʼdasida turib, kanaldan ariq tortib kelishga odam yubormasa, ishimiz chatoq boʻladi. Said Ahmad, „Ufq“
Tegirmonda donni unga aylantirmoq. ◆ Un tortmoq. ◆ Tegirmonchi: -Ertaga keling, afandi, bugʻdoyingizni tortib qoʻyaman, - debdi. M. Hazratqulov, „Jurʼat“
Kamaytirmoq, ozaytirmoq; cheklab qoʻymoq. ◆ Puldan bir oz tortib qoʻymoq. ◆ Mol degani iymasa, tanasi yayramaydi, Tanasi yayramasa, sutini tortadi, - dedi Adol xola. A. Mirahmedov, „Oʻt yuraklar“
Oʻziga singdirmoq, shimmoq. ◆ Chuqur suvni tortib ketibdi. ◆ Guruch suvini tortibdi.
fiz. Zarralar, jismlar oʻrtasidagi joziba kuchi tufayli oʻz tomoniga surmoq. ◆ Magnit temirni tortadi.
Biologik, jismoniy tuzilish yoki maʼnaviy jihatdan tuqqanlariga, tugʻishganlariga oʻxshamoq. ◆ Qazisan, qartasan - axir aslingga tortasan. Maqol ◆ Sen kimga tortding-a? Ota-onamiz qoʻydan ham yuvosh odamlar edi-ku! Yo. Xaimov, M. Rahmonov, „Hayot-mamot“ ◆ -Buningiz shahzodalarga munosib, - dedi Oysha xola sekingina Sanam otinga oʻgirilib. - Onasiga tortdi. Sh. Toshmatov, „Erk qushi“ ◆ Otangga tortib, xotin kishini xoʻrlasang agar, senga bergan oq sutim harom boʻladi, oʻgʻlim, bilib qoʻy shuni! Sunnatilla Anorboyev, „Mehr“
Boshdan kechirmoq, chekmoq; his qilmoq, sezmoq. ◆ Azob tortmoq. ◆ Tashvish tortmoq. ◆ Dard tortmoq. ◆ Xijolat tortmoq. ◆ [Valixoʻja tutaqib:] Uchastkani sen qil-u, jabrini men tortaymi? N. Safarov, „Hayot maktabi“ ◆ Roʻzgʻordan shunday tanglik tortdikki, gapirsam, balki ishonmaysiz. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan holat-vaziyatni egallamoq maʼnosini bildiradi. ◆ Ingichka tortmoq. ◆ Yoʻgʻon tortmoq. ◆ Baquvvat tortmoq. ◆ Qurbon ota ancha dadil tortdi. Samar Nurov, „Narvon“ ◆ Momaqaldiroq guldurab, u hushyor tortdi. "Yoshlik" ◆ Darhaqiqat, kuz havosi musaffo boʻlib, sumbula suvi tiniq tortadi. Gazetadan
"Koʻngil", "dil" kabi soʻzlar bilan qoʻllanib, ixtiyor etmoq, xohlamoq maʼnosini bildiradi. ◆ Yoʻldan oʻtayotib, koʻnglim tortib, bir koʻray dedim sizni. Samar Nurov, „Narvon“
Panoh tortmoq - q. panoh. ◆ Sizni panoh tortib keldik, ustod. Maqsad - mana shu oʻgʻlimni shogirdlikka qabul qilsangiz.. Mirmuhsin, „Meʼmor“

Sinonimlari

tortqilamoq.

Antonimlari

ТОРТМОҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

Ruscha _ru

tortmoq
1 тянуть, тащить; натягивать, протягивать;◆ arqonning uchidan tortmoq тянуть за конец верёвки; ◆ quduqdan bir chelak suv tortmoq вытащить из колодца ведро воды; ◆ elektr simlarini tortmoq натягивать электрические провода; протянуть, электрическую линию; kir quritish uchun dor (или arqon) ◆ tortmoq протягивать верёвку для сушки белья; ◆ jilovini tortmoq 1) натягивать вожжи; 2) перен. одёргивать (кого-л.); burnidan tortsa yiqilguday (букв. стоит дёрнуть его за нос, как он упадёт) бессильный, хилый, немощный; tortib olmoq 1) вытащить; 2) отобрать, вырвать (у кого-л. что-л.); kitobimni qoʻlimdan tortib oldi он вырвал книгу из моих рук; Men uni bu muhitdan tortib oldim... (А. Ќаћћор, «Сароб») Я вырвал его из этой среды...; tortib chiqarmoq вытаскивать; qayiqni suvdan tortib chiqarmoq вытащить лодку из воды;
2 возить; тянуть, тащить; bu ot bir yarim tonna yuk torta oladi эта лошадь может увезти полторы тонны груза; aravangni tort! (букв. вози свою телегу) проваливай!
3 притягивать; magnit temirni oʻziga tortadi магнит притягивает к себе железо;
4 втягивать, тянуть; ◆ havoni ichga tortmoq втягивать в себя воздух; вдыхать; pech tutunni yaxshi tortmayapti печь плохо тянет; ◆ tamaki tortmoq курить табак;
5 втягивать, впитывать; suv tortadigan guruch рис, который хорошо впитывает в себя воду;
6 взвешивать; ◆ tarozi tortmoq взвешивать (что-л.) на весах; ◆ tarozida un tortmoq взвешивать муку на весах;
7 натягивать, надевать; ◆ yuzga niqob tortmoq надевать маску на лицо; ◆ etikni oyoqqa tortmoq натягивать сапоги на ноги;
8 привлекать; вовлекать; ◆ oʻziga tortmoq привлекать к себе; oʻziga tortadigan привлекательный; ◆ ishga tortmoq вовлекать в работу; qattiq kulgi uning diqqatini oʻziga tortdi громкий смех привлек его внимание; ◆ diqqatni chetga tortmoq (букв. отвлекать внимание в сторону) отвлекать; jinoyatchini sud ◆ javobgarligiga tortmoq привлекать преступника к судебной ответственности; ◆ jazoga tortmoq привлекать к ответственности;
9 испытывать; чувствовать; переносить; ◆ azob tortmoq переносить мучения; ◆ dard tortmoq переносить болезнь; болеть; ◆ yengil tortmoq испытывать, чувствовать облегчение; ◆ jazo tortmoq понести наказание; ◆ izza tortmoq испытывать чувство стыда, конфузиться; ◆ tashvish tortmoq беспокоиться, быть обеспокоенным, озабоченным; ...bundan xotiringiz behuda tashvish tortibdur (Ойбек, «Навоий»), вы напрасно из-за этого беспокоились;
10 подавать, подносить; дарить; ◆ osh tortmoq раздавать плов, подавать пищу (гостям);
11 молоть (зерно); ◆ tegirmonda bugʻdoy tortmoq молоть пшеницу на мельнице;
12 убавлять; sigirimiz sutini tortib qoʻydi наша корова убавила молока;
13 хим., тех. перегонять, курить;
14 в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы; ◆ oʻzini chetga tortmoq 1) самоустраняться, отстраняться; 2) чуждаться; чураться; ◆ bosh tortmoq уклоняться (от работы, дела и т. п.); увиливать (от дела); отказываться (от выполнения чего-л.); ◆ burun tortmoq шмыгать носом; ◆ karnay tortmoq трубить, играть на карнае; ◆ oyoqni tortmoq перестать посещать, ходить (куда-л., к кому-л.); u biznikidan oyogʻini tortib ketdi он совсем перестал посещать нас, он совсем перестал ходить к нам; ◆ oh tortmoq охать, вздыхать; ◆ qul tortmoq перестать (что-л. делать); ◆ ovqatdan qoʻl tortmoq перестать есть; ◆ qoʻshin tortmoq повести войска; идти войной; ◆ homuza tortmoq зевать; ◆ yoʻgʻon tortmoq толстеть, утолщаться; * birovning oyogʻini (или oyogʻidan) ◆ tortmoq оклеветать (кого-л.); oyogʻim tortmayotir мне не хочется идти, меня не тянет (куда-л.); koʻnglim tortmaydi душа не принимает; til tortmay (или tortmasdan) oʻlmoq (или jon bermoq) мгновенно (тут же, моментально) умереть; ◆ biror kishiga tortmoq походить, быть похожим на кого-либо (и по внешнему виду, и по характеру); u otasiga tortibdi он походит на отца; kun kechga tortib boradi день клонится к вечеру; yuragim orqamga tortib ketdi у меня сердце ёкнуло; душа ушла в пятки; ◆ tanobini tortmoq (или tortib qoʻymoq) одёргивать, призывать к порядку (кого-либо).