oʻlmoq

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

oʻl-moq

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

OʻL— hayotdan mahrum boʻl—’. Yurak kasalidan oʻ l— g a n kishilar soni yildan yilga ortib bormohda.

Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl öl— tarzida talaffuz qilingan (ПДП, 406; De — von, I, 54; DS, 383); oʻzbek tilida ö unlisining yum — shoqlik belgisi yoʻqolgan: öl- > ol-.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

I 1 Hayoti tugamoq, yashashdan toʻxtamoq, qazo qilmoq. ◆ Oʻz ajali bilan oʻlmoq. Yiqilib oʻlmoq. Botir oʻlsa, nomi qolar, Nomard oʻlsa, nesi qolar. Maqol. ■■ ◆ Kechga yaqin yoʻl ustida yarador leytenant oʻldi. Oybek, Quyosh qoraymas. ◆ Bunine ustiga kutilmaganda bir suruvdan ustma-ust ik-kita qoʻy kasallanib oʻldi. P. Qodirov, Kora koʻzlar.

2 Yoʻq boʻlmoq, barham topmoq. ◆ Havasi oʻlmoq. Ishtahasi oʻlmoq. yaya Muhtasham saroylarning ziyosi ketgan, Oʻlayotgan sinf-dek ziyosi ketgan. Gʻayratiy. ◆ Yer yuzida oʻlma-sin, nomingni saqlab qolgin. U. Ismoilov, Saylanma.

3 Biror sifati, xususiyati va sh.k. ni yoʻqotmoq, yaroqsiz holga kelmoq. ◆ Oʻlgan ohak.a ◆ Robiya xola qaynogʻi oʻlib qolgan choydishga oʻt qalab yubordi. S. Zunnunova, Olov.

4 Biror harakat-holat taʼsirida juda nochor, ogʻir ahvolda qolganlikni bildira-di. ◆ Mirmurodov soatni bir amallab olti qilguncha oʻlayozdi. "Guldasta". ◆ E, vokzalning oldida oʻldim-charchadim, aftimning kuyasini koʻr. Oybek, Bolalik.

5 koʻm. fl. vzf. Yetakchi feʼl bildirgan harakatni kuchaytirib ifodalaydi, ortiq darajasini qayd etadi. [ ◆ Toʻybeka:] Meni erga bergasharida, senga oʻxshash men ham yigʻ-lagan edim, ammo ichimda nikoh kunining tezroq kelishini kuta-kuta oʻlgan edim. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ◆ ..Qimmatxon har kelganida, ona sigirday yalab-yulqab oʻladi. Shuhrat, «Jannat qidirganlar» .

Ajalidan besh kun burun oʻlmoq Oʻz aja-lidan ilgariroq, bevaqt dunyodan oʻtmoq.

| ◆ Kumush:\ Oʻgʻrilar teshib, oldimga chiqqan-larida, men nima qilar edim? Oh, otajon! Men ajalimdan besh kun burun oʻlar edim. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. Uyatga (yoki nomus-ga) oʻlmoq Qattiq hijolat chekmoq, izza boʻlmoq, uyalib oʻsal boʻlmoq. ◆ Sidiqjon no-musga oʻlib, gʻazabidan koʻziga qon toʻlib, nima qilishini bilmay, xiyla turib qoldi. A. Qatsqor, Qoʻshchinor chiroqlari. Eti oʻlmoq

1) badani sezmaydigan, his qilmaydigan boʻlib qolmoq. ◆ Darra kelguncha etim oʻlib, darra yeganim bilinmaydi. "Latifalar"; 2) taʼsirlanmaydigan boʻlib qolmoq; koʻnikib, odatdagiday qabul qiladigan boʻlmoq. ◆ Yo gʻirt sodda, yo anoyi.. yoki ayollarni koʻraverib.. Pochchayev achchiq hazil, kinoyali gaplar, hat-to kalaka qilishlar ham kor qilmaydigan boʻlib, etioʻlib qolgan edi. A. Muxtor, Tugʻi-lish. Oʻlay agar Ish-harakat, gap-soʻz va sh. k. ning chinligini alohida taʼkidlaydi. ◆ Oʻlay agar, koʻrganim yoʻq. m ◆ ..oʻlay agar, bor-yoʻq pulim shu, men musofirman. X. Toʻxtaboyev, Shirin qovunlar mamlakati. Oʻlganning ku-nidan Boshqa iloji boʻlmaganidan. ◆ Oʻlga-nimning kunidan rozi boʻldim. shsh Oʻlganimning kunidan cholga tegib boraman. "Qoʻshitslar". Oʻlganning ustiga koʻmgan Bir koʻngilsizlik ustiga boshqasining yuz berishini ifoda-lovchi ibora. ◆ Bunisi oʻlganning ustiga koʻm-gan boʻldi. "Mushtum". Oʻlganning ustiga (chi-qib) tepmoq ayn. oʻlganning ustiga koʻmgan. ◆ Xudoyga shukur, qoʻlingda xating bor, oʻlgan-ning ustiga chiqib tepgandek xat-xabarsiz qoʻyma! A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . Oʻlib boʻl-dim yoki oʻlar boʻlsam, oʻlib boʻldim Biror narsa harakatida, taʼsirida juda holdan toyganlikni, oʻlar holatga yetganlikni bil-diradi. ◆ Uh, oʻlib boʻldim, qizim! Yolgʻiz qoʻyni haydash nuqul azob! Oybek, Tanlangan asarlar. ◆ Yupatgunimizcha er-xotin oʻlib boʻldik. S. Zunnunova, «Yangi direktor» . ◆ Sharifjon, oʻlar boʻlsam, oʻlib boʻldim. Bu pochchang meni ado qildi. E. Raimov, Ajab qishloq. Oʻlib turgan (yoki yurgan) ekan Juda xoxdar, juda ishtiyoqmand ekan. ◆ ..doʻndiqchangni muhayyoqi-lib beraylik, dedim. Jonkeldi oʻlib turgan ekan, quloq qoqmay, xoʻp, dedi. A. Qodiriy, Oʻtgan kunlar. ◆ Birorta hamyoni kattaroqqa pullasam, deb tomogʻi qaqraboʻlib yuribdi. P. Tursun, Oʻqituvchi. Oʻlmagan mening jonim (yoki sening joning) "Men bundan battariga ham chidaganman"; "faqat sen chidaysan, shuncha chidabsan" maʼnosidagi ibora. ◆ Voy, Marasul aka-yey, oʻlmagan sizning joningiz! Bu shallaqi bilan qanaqa umr qilib kela-yotibsiz? A. Qahhor, Ogʻriqtishlar. Oʻlsa ham Qatiy inkorni bildiradi. ◆ Oʻz otasini siy-lamagan, oʻlsa ham bizni odam oʻrnida koʻrmas! "Yodgor" .

Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

ЎЛМОҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Lua error in Module:tillar at line 4: Module:languages/data returned boolean, table expected.
Lua error in Module:tillar at line 4: Module:languages/data returned boolean, table expected.