boʻlmoq

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

boʻl-moq

Etimologiyasi

BOʻL- ’boʻlaklarga ajrat-’. Olmani teng ikkiga b oʻ l i b, bir hismini ukasiga berdi. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu feʼl bö:l-tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, II, 215), keyinroq ö: unlisining choʻziqlik belgisi (ДС, 117), oʻzbek tilida esa yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: bö:l- > bbl- > bol-.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi I

1. Yuz bermoq, voqe boʻlmoq. ◆ Kecha majlis boʻldi. ◆ Bugun bir qiziq voqea boʻldi. ◆ Bir oydan keyin xuddi mana shu katta bogʻda dangʻillama toʻy boʻldi. O‘tkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“ ◆ Boʻldi kulgi! Ayniqsa, Mirrahimov zavq qilib kuldi.. Abdulla Qahhor, „Asarlar“
2. Kelmoq, boshlanmoq; oʻtmoq, kechmoq (fasl, davr, payt va shu kabilar haqida). ◆ Bahor boʻldi. ◆ Kech boʻldi. ◆ Vaqt boʻldi. ◆ Buvaydadan chiqib ketganimga yigirma yildan oshgandir, koʻp ham boʻlgandir. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
3. Baholanmoq, biror narxga olinmoq yoki sotilmoq.◆  Sigir qancha boʻldi? - Arzon boʻldi. Boʻlishi qancha ? - Olavering, ot bilan tuya boʻlarmidi!
4. Amalga oshmoq, bitmoq.◆  Boʻladigan ish. ◆ Boʻlmaydigan ish. ◆ Hamma ish bir haftada boʻladi. ◆ Oʻqish qanoat bilan boʻladi. ◆ Shunaqasiz-da, boʻlmaydigan gapga ishonib, boʻladiganiga ishonmaysiz. Said Ahmad, „Hukm“ ◆ Endi boʻlar ish boʻldi, Asrorqul otaga aytmang. Abdulla Qahhor, „Asarlar“
5. Taxt holga kelmoq, tayyor boʻlmoq, bitmoq. ◆ Qishligimizni hozirdan gʻamlab oldik. Kiyim-kechagimiz boʻldi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
6. Yetarli boʻldi deb hisoblamoq; toʻymoq. ◆ Oshni oling! - Rahmat, men boʻldim.
7. (ch. k. soʻz bilan) koʻchma Toʻymoq; koʻrib-bilib xafsalasi qaytmoq; joniga tegmoq. ◆ Men doridan boʻldim. ◆ Men hammalaringdan ham boʻldim.
8. Tugatmoq, oxiriga yetkazmoq.◆  Ishim koʻp emas, bir-ikki soatda boʻlib qolaman. ◆ -Mana, boʻldi, - Muqaddam igna oʻrnini spirtli paxta bilan artib jilmaydi. O‘tkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
9. Yaramoq; toʻgʻri, muvofiq kelmoq. ◆ Bu ish menga boʻlmaydi. ◆ Bu palto senga boʻladi. ◆ Oʻziga boʻy boʻlmagan, oʻzgaga yeng boʻlmas. Maqol
10. Ega boʻlmoq; bor, mavjud boʻlmoq. ◆ Boʻlgani shu, boshqa yoʻq. ◆ Bunday yordamchining boʻlganidan boʻlmagani yaxshi. ◆ Buning oʻrniga hidlar tarkibida boʻlgan zarralardan foydalansa boʻlmasmikin? Xudoyberdi To‘xtaboyev, „Shirin qovunlar mamlakati“ ◆  Dehqonning oti boʻladi-yu, ishga solinmaydimi? Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
11. Biror joyga borib, tashrif buyurib, maʼlum vaqt turmoq, qoʻnmoq, yashamoq. ◆ Xorazmda koʻp boʻlganman. ◆ Hayvonot bogʻida boʻlmaganman. ◆ Siz bizning hovlida boʻlganmisiz? Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ -Koʻp martalab mehmon boʻlgandim, - dedi qutidor, - ul vaqtda bobongiz ham hayot edilar, Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Dadang bu yerda ham, shahar hovlimizda ham boʻlgan. Oybek, „Tanlangan asarlar“
12. Biror-bir tadbirda ishtirok etmoq, qatnashmoq, hozir boʻlmoq ◆ Toʻyda boʻldingizmi? ◆ Yaxshi, sen bu toʻrtovining oʻtirishlarida boʻlganmiding? Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
13. Oʻsmoq, bitmoq (oʻsimlik, hosil haqida).◆  Bizning yerlarda xurmo boʻlmaydi. ◆ Oʻzbekistonda paxta yaxshi boʻladi. ◆ Bu yerga anjir ek, laganday boʻlmasa, kallamni ol. Oybek, „Oltin vodiydan shabadalar“
14. Biror darajaga yetmoq, oʻz nasliga tortmoq. ◆ Odam boʻlmoq. ◆ Oʻqib injener boʻlmoq. ◆ Otang bolasi boʻlma, odam bolasi boʻl. Maqol ◆ Universitetni bitiraman, kandidat, doktor boʻlaman. Abdulla Qahhor, „Ogʻriq tishlar“
15. (ch. k. soʻz bilan) Dunyoga kelmoq, tugʻilmoq. ◆ Choʻridan boʻlgan bola.. uning ustiga - qiz, biyning shaʼniga isnod edi. Asqad Muxtor, „Qoraqalpoq qissasi“ ◆ -Hoy, mingboshining haromidan boʻlgan qizi, qanisan, bu yoqqa kel! - oʻshqirdi boyvachcha. Komil Yashin, „Hamza“
16. (ch. k. soʻz bilan) Kelib chiqmoq, tugʻilmoq.◆  Salomat Namanganning Chortoq qishlogʻidan boʻladi. Said Ahmad, „Hukm“
17. Biror harakat yoki narsaning yetarli boʻlganini, meʼyordan oshganini, qoniqqanlikni, mamnunlikni ifodalaydi. ◆ Boʻldi, ketmonlarni bir yerga toʻplanglar, ketdik. Sa’dulla Karomatov, „Oltin qum“ ◆ -Boʻldi, - qiz kula-kula kafti bilan yuzini toʻsdi. - Boʻldi, Marat aka, tavba qildim.. O‘tkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“ ◆ E, boʻldi-boʻldi. Shodibekning oʻgʻliman, deng? Ergash Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ Mana, Ermat ota, mana bu ish boʻpti-da. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
18. Biror harakat, tadbirni maʼqullamoq, unga qoʻshilmoq. ◆ Boʻpti, boradi! Biroq Xoʻjabekova koʻnarmikan? Sunnatilla Anorboyev, „Oqsoy“ ◆ Boʻpti. Sizning tashabbusingizni quvvatlaymiz. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“ ◆ -Xoʻp boʻladi, - dedim-u, oʻrnimdan turdim. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“
19. Sifat turkumidagi soʻzlar bilan birikib, qoʻshma feʼl hosil qiladi, mas., ◆ hayron boʻlmoq , ◆ xursand boʻlmoq , ◆ kir boʻlmoq . ◆ Oz boʻlsin, oz boʻlsa ham, soz boʻlsin. Maqol ◆ Jonim bilan, Rustamjon aka. Bundan koʻnglingiz toʻq boʻlsin. Komil Yashin, „Hamza“ ◆ Shov-shuv koʻtarma! Dadang xabardor boʻlib qolsa, yaxshi boʻlmaydi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
20. -(a)r, -(a)digan, -(y)digan, -moqchi affiksli feʼllar bilan qoʻshilib, istak, mayl maʼnolarini bildiradi. ◆ U [Otabek] koʻz yoshlarini toʻxtatmoqchi boʻlar edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Shundan keyin chetdan kelgan odamlarga hushyor koʻzim bilan qaraydigan boʻldim. "Mushtum" ◆ Uy qiladigan boʻlsangiz, mening koʻnglimga ham qarang-da. Abdulla Qahhor, „Asarlar“ ◆ Gulsumbibi qizi dam olgandan keyin, kechasi yoki ertaga astagina bildirmoqchi boʻldi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
21. -day, -dek affiksli feʼllar bilan qoʻshilib, ish-harakatning jarayoni, holatini bildiradi. ◆ Hamroqul suvni ichib, bir oz oʻziga kelganday boʻldi. Abdulla Qahhor, „Asarlar“ ◆ Nogoh Bektemir dahshatli tushdan uygʻongandek boʻldi. Oybek, „Quyosh qoraymas“ ◆ Turib-turib, goho uni tushimda koʻrganday boʻlaman. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“
22. -(i)b affiksli ravishdoshdan keyin koʻmakchi feʼl vazifasida kelib, ish-harakatning tugallanganligini bildiradi. ◆ Samandarov xatni oʻqib boʻldi, uning ustiga kaftini qoʻyib, Toʻlagan akaga qaradi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Ayol paxtasini toʻkib boʻlguncha, Gʻulomjon unga yer ostidan razm solib turdi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
23. Boʻlishsiz shakllarda kelib, ish-harakatning amalga oshirilishi qiyinligini yoki mumkin emasligini bildiradi. ◆ It ogʻzidan suyak olib boʻlmas. Maqol ◆ Soʻz chumchuq emas, Ogʻizdan chiqsa, tutib boʻlmas. Maqol ◆ Yoz yomgʻiri loy boʻlmas, Oʻgʻri aslo boy boʻlmas. Maqol ◆ U yigʻlab yubormaslikka har qancha harakat qilsa ham, boʻlmadi. O‘tkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
24. Ot kesim tarkibida bogʻlama vazifasida keladi. ◆ Oʻktam Abdullayev maktabga direktor boʻldi. ◆ Bu kishi bizning togʻamiz boʻladilar. ◆ Erkak odam bir soʻzli boʻladi. Said Ahma, „Ufq“ ◆ Bola vujudi nozik boʻladi. Gazetadan ◆ Xotin kishining koʻz yoshi shirin boʻladi. Oʻtkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“ ◆ [Qushbegi:] Qutidor bilan Otabekning kimi boʻlasiz, singlim? Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“

Bor boʻling - q. bor.
Boʻlgan ekan - ish, ahvol yaxshi emas ekan. ◆ Iya-iya, ulugʻ, siz ham shu gapni aytdingizmi? Sizki shundoq desangiz, rosa boʻlgan ekan-da. Said Ahmad, „Hukm“
Yoʻl boʻlsin - q. yoʻl.
Muborak boʻlsin - q. muborak.
Osh boʻlsin - q. osh.
Shu-shu boʻldi-yu - q. shu.
Qutlugʻ boʻlsin - q. qutlugʻ.
..bilan boʻlmoq - 1) biror tomon bilan birga qolmoq. ◆ Yo men bilan boʻl, yo u bilan boʻl. ; 2) biror narsa yoki kimsa bilan band yoki ovora boʻlmoq. ◆ Toʻpaniso Sidiqjonning soʻzini eshitmagan va oʻz o‘yi bilan boʻlib, boshqa yoqqa qarab oʻtirgan edi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
-sa boʻlgani - -sa yaxshi boʻlur edi. ◆ U kelsa, boʻlgani. ◆ Yomgʻir yogʻmasa, boʻlgani.
-sa boʻladimi - nogahon yuz bergan voqea-hodisa haqida hikoya qilayotganda ishlatiladi. ◆ Saharga yaqin Achchida ketayotgan edim, roʻparamdan yoʻlbars chiqib qolsa boʻladimi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Rohilabuvi oʻlgur, tikib kiyib olsa boʻladimi! Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

boʻl-moq

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi II

1. Butunni (sindirib, qirqib, yorib yoki biror boshqa yoʻl bilan) boʻlaklarga ajratmoq, boʻlak-boʻlak qilmoq. ◆ Patirni toʻrt boʻlmoq. ◆ Qogʻozni ikkiga boʻlmoq. ◆ Sherzod qilichi bilan sherni ikkiga boʻlib tashladi. „Ertaklar“ ◆ Yuk mashinasi changni qoq ikkiga boʻlib, yoʻlga tushdi. Nurali Qobul, „Bemorlar“
2. Maʼlum qismlarga, guruhlarga ajratmoq, taqsimlamoq.◆  Asarni boblarga boʻlmoq. ◆ Bolalarni guruhlarga boʻlmoq.
3. mat. Boʻluv amalini bajarmoq, yechmoq. ◆ Katta sonni karrali kichik songa boʻlmoq.
4. Oʻrtada taqsim qilmoq, ulashmoq. ◆ Daromadni boʻlmoq. ◆ Merosni boʻlmoq. ◆ Xotinlar dasturxondagi.. tuz, mayiz va choyni boʻlib olishdi. Said Ahmad, „Hukm“ ◆ Yigitlar istehkomga borishib, oʻq-dorilarini boʻlib olishdi. Nazarmat, „Joʻrlar baland sayraydi“
5. Tashkilot, muassasa, korxona va shu kabilarni kichikroq mustaqil qismlarga, boʻlimlarga ajratmoq. ◆ Institutni ikkiga boʻlmoq.
6. koʻchma Gap, soʻz, suhbat va shu kabilarni toʻxtatib yoki kesib qoʻymoq. ◆ Eshikdan kirib kelgan maxdum ularning soʻzini boʻldi. Abdulla Qodiriy, „Mehrobdan chayon“ ◆ Bektemirov gapini tugatmagan ham ediki, Tursunboy ota kelib, suhbatni boʻldi. Said Ahmad, „Hukm“
7. Shaxsning xayoli, fikri, oʻyi va b. ga xalaqit bermoq, uni chalgʻitmoq. ◆ Yoqimsiz, jirkanch kulgi Ahmadning xayolini boʻldi. F. Musajonov, „Himmat“ ◆ Hamisha ish chogʻida kelib, fikrimni boʻlasan. Abdulla Qodiriy, „Mehrobdan chayon“ ◆ Gʻayrat uning fikrini boʻlmaslik uchun, miq etmay bormoqda. M. Hazratqulov, „Jurʼat“

Feʼl

boʻlmoq

Antonimlari

БЎЛМОҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tillarda

bo‘lmoq

• Inglizcha: to be
• Turkcha: olmak
• Tuvacha: болур
• Uygʻurcha: بولماق
• Xakascha: поларға
• Yaponcha: ある, いる, なる
• Yoqutcha: буол
• Chuvashcha: пул

Ruscha _ru

boʻlmoq I
1 быть, являться; boʻladi 1) будет; 2) можно, возможно (сделать, устроить что-л.); 3) пойдёт, идёт, годится; boʻladigan 1) прич. наст. вр. от boʻlmoq I; 2) реальный; осуществимый; qalay, boʻladiganmi? ну, как, выйдет что-нибудь?, будет ли толк?; boʻlgan 1) бывший, состоявшийся; chigit ekishni qizitib yuborish mumkin boʻlgan mana shu kunlarda в эти дни, когда можно (было бы) развернуть сев хлопчатника; 2) бывший; являющийся; oʻrtok Aliyev direktor boʻlgan fabrika фабрика, где директором (был) товарищ Алиев; eng yaxshi terimchilarimizdan (biri) boʻlgan oʻrtoq Karimova товарищ Каримова являющаяся одной из наших лучших сборщиц хлопка; oʻz zamonasining ulugʻ shoirlaridan (biri) boʻlgan Lutfiy Лютфй, являвшийся (бывший) одним из великих поэтов своей эпохи; 3) находящийся, расположенный; vatanimizning chegarasida boʻlgan shahar город, расположенный на границе нашей родины; boʻlmish то же, что boʻlgan 2, 3; boʻlganicha boʻlar будь что будет; boʻlmagan 1) не состоявшийся, не происшедший, не имевший места; hech boʻlmaganda хотя бы, на худой конец; самое меньшее; в самом крайнем случае; 2) = boʻlmagʻur 2, 3; boʻlmadi ничего не вышло, ничего не получилось, не удалось; не состоялось; axir boʻlmadi 1) в конце концов ничего не вышло; 2) стало невмоготу, стало невтерпёж; boʻlmayapti ничего не выходит, ничего не получается; boʻlmaydi 1) не будет; 2) нельзя, невозможно; ничего не выйдет; 3) не пойдёт, не годится; bu kostyum menga boʻlmaydi этот костюм мне не подходит; boʻlmasa 1) если не будет; если не выйдет; boʻlmasa-da или boʻlmasa ham хотя и не, если не; 2) тогда, в таком случае; kinoga bormaymizmi? - Boramiz. - Yur, boʻlmasa пойдём в кино? - Пойдём. - Ну, пошли тогда; mayli boʻlmasa ну, тогда хорошо, ну ладно; xayr, boʻlmasa ну, всего хорошего; ну, пока, до свидания; boʻlmasa bu ish undan kelgan ekan-da значит, это - дело его рук; 3) иначе, а то; в противном случае; u oʻzi xohlagan, boʻlmasa shunday qilmagan boʻlar edi он сам этого хотел, иначе он не поступил бы так; hech boʻlmasa на худой конец, хотя бы, в крайнем случае; boʻlmasa(m)chi а то как же, а как же иначе, ещё бы; kim boʻlmasin кто бы ни был, кто угодно; qanday boʻlmasin 1) как бы то ни было, как угодно; 2) какой бы то ни был; какой угодно; qanday sharoitda boʻlmasin в любых условиях; при каких угодно условиях; boʻlsa если будет; если выйдет; nima boʻlsa boʻlar пусть будет, что будет; либо пан, либо пропал; u ham boʻlsa 1) и то; 2) и этот; boʻlsa kerak должно быть, надо полагать; men boʻlsam а я, что касается меня; boʻlsa ham хотя и; хотя бы; shunday boʻlsa ham несмотря на это, тем не менее; unday boʻlsa в таком случае; Yoʻlchi ishda bir lahza boʻlsin toʻxtamadi (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Юльчи ни на одно мгновение не приостановил работу; uning aytgani boʻlsin! 1) эх, если бы вышло так, как он сказал!; 2) пусть будет так, как он говорит!; taka boʻlsin, suti boʻlsin посл. пусть будет хоть козёл, лишь бы давал молоко; siz kim boʻlasiz? кто вы такой?; кем вы являетесь?; Qodir sizning kimingiz boʻladi? кем вам приходится Кадыр? (т. е. не родственник ли он вам);
2 становиться, делаться, превращаться; bu institutni bitirgan kishi injener boʻladi оканчивающие этот институт становятся инженерами; men seni yomon boʻl demayman я не хочу, чтобы ты был плохим; kelganiga ancha vaqt boʻldi уже много времени, как он приехал; он ужедавно приехал;
3 бывать, пребывать, находиться (где-л.) присутствовать; посещать; u uyda boʻlmaganida когда его не было дома; delegatsiya Moskvada boʻlganda во время пребывания делегации в Москве; men unikida boʻlganman я бывал у него;
4 происходить, совершаться, приключаться, случаться; boʻladigani boʻlibdi что случилось, то случилось; u yerda nima boʻlyapti что там происходит?; u bola nima boʻldi? что случилось с тем мальчиком?; что стало с тем мальчиком?; sizga nima boʻldi? что с вами?, что с вами случилось?; ajab boʻldi так (ему, тебе) и надо, поделом; nima boʻldi-yu u ketmadi что-то случилось, и он не уехал; shunday boʻlganday keyin (или boʻlgani uchun) раз так, поскольку дело обстоит так;
5 очутиться, оказаться;
6 существовать, быть в наличии;
7 кончать, заканчивать; qani, boʻl! давай-ка, кончай!; boʻl-boʻl! кончай скорее!, давай-ка скорее!; boʻldi-boʻldi qilish согласие девушки выйти замуж (за кого-л.; завершение церемонии венчания); boʻldingizmi? вы кончили?, вы готовы?; men undan boʻldim у меня с ним всё кончено; я в нём разочаровался;
8 быть достаточным; boʻldi (или boʻlar endi!) полно, довольно, достаточно; хватит; yomgʻir yogʻmasa boʻldi (или boʻlgani) лишь бы дождя не было;
9 осуществляться, достигаться; bu narsa sabru qanoat bilan boʻladi это достигается выдержкой и терпением;
10 родиться (об урожае); bu yil gʻalla ham meva-cheva ham yaxshi boʻldi в этом году хлеба и фрукты уродились хорошо;
11 быть (с кем-л., или за кого-л.); выбирать (кого-что-л.) kim bilan boʻlasan? с кем ты?; ты за кого?; на чьей ты стороне?; кого ты выбрал?; yo men bilan boʻl, yo u bilan будь либо со мной, либо с ним;
12 в сочетании с деепр. на -(i)b другого глагола означает полное завершение или окончание действия; yozib boʻldi он кончил писать;
13 входит в состав ряда сложных глаголов; ◆ tamom boʻlmoq кончаться, завершаться; ◆ xafa boʻlmoq обижаться, огорчаться; * qancha boʻldi за сколько вы купили?; har kim oʻzim boʻlay deydi каждый думает о своём благополучии.

boʻlmoq II
1 делить, разделять (что-л. на части); распределять; ◆ ikkiga boʻlmoq делить на два, делить пополам (на две части); ◆ mulkni boʻlmoq делить имущество;
2 перегораживать; разделять перегородкой;
3 разбивать, разламывать (на куски); раздроблять; boʻlib-boʻlib yubormoq дробить на части;
4 перен. прерывать (речь, мысли, какие-л. действия и т. п.); ◆ koʻngilni boʻlmoq вносить разлад в душу; портить настроение; ◆ hayolni boʻlmoq мешать мыслям, мешать думать; ◆ gapni boʻlmoq прерывать разговор;
5 разукрупнять (организации, предприятия).