dunyo

Oʻzbekcha (uz)

dunyo I

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

dun-yo

Etimologiyasi

Arabchadan دُنْيَا — jahon, olam

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. Butun borliq; koinot, olam. ◆ Bogʻ koʻrki - bodom, Dunyo koʻrki - odam. Maqol ◆ Til kichik boʻlsa ham, dunyoni buzadi. Maqol ◆ Dunyoda onadan aziz, onadan mo‘’tabar inson yoʻq. Gazetadan ◆ Dunyoda eng dahshatli narsa - yolgʻizlik. To‘xtash Ashurov, „Oq ot“
2. Borliqning, mavjudotning ayrim boʻlaklari yigʻindisi, toʻplami. ◆ Yulduzlar dunyosi.
3. Jonli tabiatning ayrim qismlari, ular yashaydigan muhit. ◆ Hayvonot dunyosi. ◆ Oʻsimliklar dunyosi. ◆ Tabiatni muhofaza qilish, jumladan, hayvonot dunyosini saqlash.. hozirgi davrda muhim ahamiyatga ega. Gazetadan ◆ Darhaqiqat, bular [ilonlar] gazandalar dunyosining turqi eng sovuq, zahari eng oʻtkir vakillari hisoblanadi. "Fan va turmush" ◆ Karib dengizida joylashgan Yamayka oroli nabotot dunyosining boyligi va rang-barangligi bilan mashhurdir. "Fan va turmush"
4. Ijtimoiy hayot yoki turmushda yuz bergan (mavjud boʻlgan) holatga nisbatan, unga qarama-qarshi boʻlgan boshqa bir holat. ◆ Shu yoʻsin qizlar oʻzlarining bir oʻrtoqlarini xotinlik dunyosiga uzatib, majlisdan tarqalishdilar. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
5. Atrofimizni oʻrab turgan butun mavjudot; atrof muhit. ◆ Torga - tor dunyo, kengga - keng dunyo. Maqol ◆ [Otabek] Tush koʻrar edi: Dunyoni qorongʻilik bosgan emish. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Koʻzim ochding, men dunyoni keng koʻrdim, Oʻzimni ham odamlarga teng koʻrdim. Hamid Olimjon, „Asarlar“
6. Yer yuzi va undagi barcha odamlar, insoniyat. ◆ Oʻzbek paxtakorining dovrugʻi dunyoga taraldi. ◆ Butun dunyo seni olqishlar. U. Ismoilov, „Saylanma“
7. Yer yuzi, undagi barcha qitʼalar, mamlakatlar. ◆ [Haydar ota:] Agar birov menga “qolgan umringni dunyoni sayohat qilib oʻtkazasanmi?” desa, hech oʻylab oʻtirmasdan, shu supani bera qol, der edim. Abdulla Qahhor, „Asror bobo“ ◆ Agar dunyoning narigi burchagiga sizni opichlab borishga toʻgʻri kelsaydi, men sevina-sevina bajarardim. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ ..dunyo aholisining teng yarmi guruch bilan tirikchilik qiladi. K. Mahmudov, „Qiziqarli pazandachilik“
8. Hayot, tiriklik. ◆ Bu dunyo oʻtar-ketar, yuzi qoralik qolar. Maqol ◆ Dunyoning ishlari shunaqa ekan, doʻstim. Komil Yashin, „Hamza“ ◆ Kim dunyodan toq oʻtibdiki, siz oʻtasiz? Said Ahmad, „Ufq“ ◆ Dunyo qiziq ekan. Qachon qarasangiz, yetdim deganda qoqilasiz. Oʻtkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
   Bevafo dunyo yoki dunyoyi bevafo - hech kim rahm qilmaydigan, oxiri oʻlim bilan tugaydigan, beqaror hayot. ◆ Pushti panohi-mizdan ayrilganimiz rostmi? Oh, bevafo dunyo! Pirimqul Qodirov, „Yulduzli tunlar“ ◆ Bu bevafo dunyoda istak va zaruratdan tashqari koʻngil degan narsa ham bor ekan. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Ey dunyoyi bevafo! Onangdan ayrilibsan, jiyan! Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Besh kunlik dunyo - oʻtkinchi hayot, qisqa umr. ◆ Umr qisqa, besh kunlik dunyoda zavq surish gʻanimat. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Besh kunlik dunyoning loyqa suvini nima qilasan, jannatdagi havzi kavsarni oʻyla, ablah! Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Bu dunyo - diniy tasavvurlarda yerdagi mavjud, yashab turilgan dunyo (narigi dunyo, oxiratga nisbatan). ◆ Hammamiz ham bu dunyoga mehmonmiz. Jomaniyoz Sharipov, „Xorazm“ ◆ Uning vasliga yetgan yigitning armoni boʻlmasa kerak bu dunyoda! Komil Yashin, „Hamza“
   Dunyoga kelmoq - tugʻilmoq. ◆ Bu bosh dunyoga kelib, nimalarni qurmadi-a? Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Mohirabonudan ikki oʻgʻil va ikki qiz dunyoga kelib, toʻngʻichi - Azizbek.. toʻrtinchisi bizning Zaynab edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
   Dunyodan oʻtmoq - (yoki ketmoq) - oʻlmoq, vafot etmoq. ◆ -Tarxon janoblari dunyodan oʻtibdilar, - dedi sardor yonidagi otliqqa. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Taqdir oramizga judolik savdosini soladigan boʻlsa, Iqbol dunyodan ketdi, deb qoʻya qoling. Nazir Safarov, „Tanlangan asarlar“ ◆ Polopon vaqtingizdayoq yorugʻ dunyodan ketdingiz. Mirmuhsin, „Meʼmor“
   Dunyo ilmi - dunyoviy ilm, real ilmiy mushohada. ◆ Kamina oxirat ilmiga, siz dunyo ilmiga mohirsiz. Abdulla Qodiriy, „Kichik asarlar“
   Dunyoyi qoʻtir yoki qoʻtir dunyo - har xil hodisalar, sarguzashtlar (yaxshilik, yomonlik, moʻlchilik, kamchilik va sh.k.)ga toʻliq boʻlgan olam. ◆ Bu qoʻtir dunyoda shunaqa odamxoʻrlar borligiga hech aqlim yetmaydi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
   Dunyoni tanimoq - hayot tarzidan, turmush sirlaridan boxabar boʻlmoq; bilim olmoq. ◆ Oʻqituvchi dunyoni tanitadi, olamni chinakamiga tushuntiradi. "Fan va turmush"
   Dunyo yuzini koʻrmoq - ayn. dunyoga kelmoq. ◆ Sen dunyo yuzini koʻrib, chaqaloq ovozing jaranglagan kun sodda qishloq xotinlari bilan uyimizda kichkina bir toʻy yasar edik. Oybek, „Tanlangan asarlar“
   Yolg‘on dunyo - narigi dunyo (oxirat)ga nisbatan soxta, aldamchi, oʻtkinchi hayot. ◆ Aslini soʻrasangiz, hammamiz bu yolgʻon dunyoga mehmonmiz. Komil Yashin, „Hamza“ ◆ Bu yolgʻon dunyoda qancha ot surib, nechogʻliq javlon urganimiz bilan bir kun borar yerimiz shul tuproq ekan, hayhot! Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“
   Yorugʻ dunyo - yer yuzi, tiriklik olami; roʻshnolik. ◆ Bu yorugʻ dunyoga nima uchun keldik? Hamza, „Asarlar“ ◆ Biz yorugʻ dunyoni koʻrish uchun tugʻilganmiz, Turgʻunoy! Abdulla Qahhor, „Asarlar“
   Ikki dunyo - ayn. u dunyo-bu dunyo. ◆ Oʻzi juda aqlli-da ustozimiz, bunaqangi aqlli odamni ikki dunyoda ham topolmaysiz. Xudoyberdi Toʻxtaboyev, „Shirin qovunlar mamlakati“ ◆ Unday kelin endi ikki dunyoda ham bu jahonga kelmaydi. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ Men ikki dunyoda rozi emasman. Said Ahmad, „Yulduz“ ◆ Jon birodar, xudo xayringni bersin, bu yaxshiligingni ikki dunyoda unutmasman. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“
   Miri (biri) kam dunyo - nimadir yetishmaydigan, nimadir kam boʻlgan hayot, turmush. ◆ Bobolar: “Dunyoniki miri kam ikki!” deganlar. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Biri kam dunyo. To‘xtash Ashurov, „Oq ot“ ◆ “Bir kam dunyo” emas bizning bu dunyo: Barcha hujayrasi tugal bir olam. Barot Boyqobilov, „Meni kuting, yulduzlar“
   U dunyo-bu dunyo - 1) har ikki dunyo, hozirgi mavjud dunyo va narigi - ilohiy dunyo. ◆ [Volidamiz:] -U dunyo-bu dunyo meni rozi qilaman desang, shu xotinni rozi qil! - dedilar. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Kimda-kim birovga qoʻl berib, ixlos qoʻysa, u dunyo-bu dunyo xor boʻlmaydi aslo. "Mushtum" ; 2) sira ham, hech qachon. ◆ Vasya Tyuminga: -Xayr endi, uka, bu qilgan yaxshiliging u dunyoyu bu dunyo esimdan chiqmaydi, - dedim. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Sartarosh u dunyo-bu dunyo xor boʻlmaydi. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“ . ◆ Bordi-yu, turmush quradigan boʻlsang, u dunyo-bu dunyo sendan rozi emasman. Sa’dulla Karomatov, „Oltin qum“
   U (yoki narigi) dunyo - diniy tasavvurlarda kishilar oʻlgach, unda abadiy yashaydigan, ilohiy, oxirat dunyo (bu, yashab turilgan dunyoga nisbatan). ◆ U dunyoda shuncha narsa boʻlsa ham, hech kim bu dunyodan ketkisi kelmaydi-ya. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“ ◆ Bir-ikki kunning ichida koʻzlari ich-ichiga tushib, narigi dunyoga ravona boʻldi. Abdulla Qodiriy, „Gʻirvonlik Mallavoy“
   Foniy dunyo - oʻtkinchi, omonat hayot, tez oʻtib ketadigan umr. ◆ Usta goʻr va jahannam azobini foniy dunyoda bir martaba boʻyniga olib qoʻygani uchun uncha tan tortmadi. Abdulla Qahhor, „Asarlar“ ◆ Xoʻsh, siz bu foniy dunyo lazzatidan kechgan.. tarki dunyo qilgan piri murshidlardan biri ekansiz.. Komil Yashin, „Hamza“
   Qaytib kelmas dunyo - ayn. u dunyo. ◆ Oʻzbek oyim boʻlsa, eski gina va adovatlarni qaytib kelmas dunyosiga joʻnatdi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
   Oʻtar (yoki oʻladigan) dunyo - ayn. foniy dunyo. ◆ Qani, ayt, bu oʻtar dunyo zebu ziynatlari, bu mozordagi omborlarda yotgan hisobsiz baytulmollar faqat senga kerakmi? Komil Yashin, „Hamza“ ◆ Farmon, kel, oʻladigan dunyoda bir otashashaylik. U. Ismoilov, „Saylanma“
9. koʻchma Kishining maʼnaviy, ruhiy olami, hayoti. ◆ Sehrlar dunyosi. ◆ Ruhiy dunyo. ◆ Xayollar dunyosi. ◆ Maʼnaviy dunyo. ◆ Tafakkur dunyosi. ◆ Sherbekning dunyosi bo‘m-bo‘sh, huvshmab qolgandek tuyuldi. Nigorasiz turmushida halovat boʻlarmidi! Sunnatilla Anorboyev, „Oqsoy“ ◆ Soʻnagul oʻz dunyosi bilan band edi. Asqad Muxtor, „Davr mening taqdirimda“ ◆ Aiazarda onaning ruhiy dunyosi, farzandga boʻlgan muhabbati, orzu-oʻylari aks etadi. "Saodat" ◆ Shu birgina soʻz uning [Madumarning] butun ichki va tashqi dunyosini oʻzida aks ettirgan edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargona tong otguncha“ ◆ Xayollar dunyosi keng, oʻtkir fikrli bu hassos qiz berilib, kichik-kichik hikoyalar yozar edi. Oybek, „Nur qidirib“
10. Maʼlum bir ilm-fan, kasb-hunar, ijtimoiy hodisa sohasi. ◆ Adabiyot dunyosi. ◆ Odamiylik dunyosi. ◆ Taʼlim-tarbiya dunyosi. ◆ Adabiyot dunyosida ikki turli tanqid bor: jiddiy tanqid va hajviy tanqid. Abdulla Qodiriy, „Kichik asarlar“
11. Maʼlum bir ijtimoiy tuzumga, oʻziga xos madaniy va ijtimoiy-tarixiy xususiyatlarga ega boʻlgan omillar bilan birlashgan kishilik jamiyati va u mavjud boʻlgan davr. ◆ Qadimgi dunyo. ◆ Kapitalizm dunyosi. ◆ Sivilizatsiya dunyosi.
    Bir dunyo - juda koʻp, behisob, beadad; juda katta. ◆ -Oh, dadajon, men shoʻrli qarigan chogʻingizda sizga bir dunyo tashvish boʻldim, - dedi Eʼzozxon. Hamid Gʻulom, „Mashʼal“ ◆ Gʻalaba! Olti harfdan iborat bu soʻzda bir dunyo qaygʻu, quvonch va maʼno bor! Nazir Safarov, „Olovli izlar“ ◆ Hovliga chiqdim. Meni bir dunyo yumush kutib turgan edi. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“
    Dunyoga ustun boʻlarmiding - “Umr qisqa, abadiy yasharmiding” degan maʼnoni ifodalaydigan ibora.
    Dunyodan toq oʻtmoq - turmush qurmasdan, yolgʻiz yashamoq, soʻqqabosh boʻlmoq. ◆ Na xotin, na bola-chaqa bor. Dunyodan toq oʻtdik hisob. Oybek, „Tanlangan asarlar“ . ◆ Endi er degan shu boʻlibdimi? Bundan koʻra dunyodan toq oʻtgan yaxshiroq, yolgʻiz yurgan tinchroqdir. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
    Dunyodan chiroqchisiz bormoq (yoki oʻtmoq) - farzandsiz oʻtmoq, befarzand qolmoq. ◆ Yoshim oltmish toʻrtga yetdi, oʻgʻlim-qizim boʻlmadi.. Dunyodan chiroqchisiz boraman. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
    Dunyo koʻziga qorongʻi boʻlmoq (yoki koʻrinmoq) - nihoyatda gʻamga botmoq, yuragi siqilmoq; oʻta ruhiy tushkunlikka tushmoq. ◆ Talʼat birinchi kursdanoq Hamida degan qizni sevib qolgan, shu qiz boʻlmasa, dunyo koʻziga qorongʻi, bemaʼni koʻrinib ketardi. O‘tkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
    Dunyo koʻrgan - turmush tajribalariga ega, hayotning bordi-keldisini koʻrgan. ◆ Birodari kirom, siz dunyo koʻrgan bir kishisiz. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
    Dunyoni suv bossa, toʻpigʻidan kelmaydi (yoki toʻpigʻiga chiqmaydi) - begʻam, parvoyi falak, hech narsadan tashvishi yoʻq kishi haqida. ◆ Bu odamlar toʻrt ishkali but, dunyoni suv bossa, toʻpigʻiga chiqmaydigan.. kishilarday bamaylixotir, huzur qilib kulishardi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
    Dunyoni tanigan yoki dunyodan xabardor - koʻpni koʻrgan, koʻp biladigan, bilimli. Dunyo turguncha turing (yoki tursinlar) Uzoq umr kuring. ◆ Dunyo turguncha turing, asti gʻam koʻrmang. Komil Yashin, „Hamza“
    Ikki dunyo bir qadam - pisand emas, hech ran emas (koʻpincha masofa haqida). ◆ Sayoq uchun ikki dunyo bir qadam. Oybek, „Tanlangan asarlar“
    Ikki dunyoda - sira ham, aslo, hech. ◆ -Men u bilan ikki dunyoda chiqisha olmayman, - dedi Tojiboy. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
    Tarki dunyo qilmoq - hayot lazzatlaridan voz kechmoq. ◆ Asli oʻzim tarki dunyo qilganman. "Oʻzbek xalq dostonlari"

Sinonimlari

ochun, olam, borliq

dunyo II

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

dun-yo

Etimologiyasi

Arabchadan دنيا - jahon, olam

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

Boylik, davlat. ◆ Dunyoning kerakligini bozorda bildim, Oxiratning kerakligini - mozorda. Maqol ◆ Munira xuddi Ahmadning oʻziga oʻxshardi, uni molu dunyo, boylik qiziqtirmasdi. Farhod Musajonov, „Himmat“ ◆ Uning birdan-bir dunyosi, umid-orzusi, koʻzlarining oqu qorasi bolalari edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“

Antonimlari

ДУНЁ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Ot

dunyo (koʻplik dunyolar)

1. jahon

• Inglizcha: world, universe
• Forscha: دنیا‍
• Gagauzcha: dünnää
• Yaponcha: 世界, 世
• Turkcha: dünya
• Yoqutcha: аан дойду

Ruscha _ru

dunyo I
1 вселенная; ◆ ~ning paydo boʻlishi происхождение вселенной;
2 мир; ◆ oʻsimliklar ~si растительный мир; ◆ hayvonot ~si животный мир; ◆ kapitalistik ~ капиталистический мир; ◆ sotsializm ~si мир социализма;
3 земной шар, свет, мир; // мировой; ◆ butun ~ весь мир, весь свет; ◆ butun ~ proletarlari, birlashingiz! пролетарии всех стран, соединяйтесь!; ◆ bu xabar butun ~ga yoyildi это известие разнеслось по всему свету; ◆ ~ koʻrgan odam опытный, видавший виды человек, бывалый человек; ◆ ~ga mashhur всемирно известный; ◆ ~da birinchi первый в мире; ◆ ~da shunday bir gap (или matal) bor существует (в мире) такая поговорка; ◆ ~ koʻrmay, ~ kishisi boʻlmaysan посл. не повидав света, человеком не станешь; ◆ ~ni suv olib ketsa, toʻpigʻiga chiqmaydi если будет всемирный потоп, до его щиколотки вода не поднимется (об очень беспечном, беззаботном человеке); соотв. ему море по колено; ◆ ~ bozori мировой рынок;
4 мир (земной и загробный); ◆ bu ~ этот мир; ◆ narigi ~ тот мир, загробный мир; ◆ ikki ~da ham ни на этом, ни на том свете; никогда; ◆ ~ga kelmoq рождаться; появляться на свет; ◆ ~dan oʻtmoq уходить из мира, умирать, кончаться;
5 повседневная жизнь, существование, житьё; // житейский; ◆ ~ ishlari житейские заботы; житьё-бытьё; ◆ besh kunlik ~ (букв. пятидневный мир) преходящая жизнь; преходящий, бренный мир; бренное, недолговечное существование;
6 перен. то что составляет содержание человека, составляет самую глубину, сущность его души; ◆ kishining ichki ~si внутренний мир человека; * ◆ bir ~ бесчисленное множество; уйма; ◆ bir ~ ish уйма дел, масса работы; ◆ bir ~ salom большой привет; ◆ bir ~ gap много разговоров.

dunyo II
богатство; состояние; сокровище; ◆ ~ yigʻmoq, ~ orttirmoq накапливать богатство; ◆ ~ga berilmoq быть охваченным жаждой богатства, гнаться за богатством; ◆ mol ~ богатства, имущество.