yoʻq

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

yoʻq

Etimologiyasi

YOʻQ 'mavjud emas’. Hunari y oʻ q kishining mazasi y oʻ q ishining (Maqol). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu soʻz yo:q tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 212; DS, 273); keyinroq o: unlisining choʻziqlik belgisi yoʻqolgan (ПДП, 289; De-von, III, 157; DS, 272): yo:q > yoq. Inkor maʼnosini anglatuvchi bu soʻz asli ’yoʻq qil-’, ’emir-’ maʼnosini bildirgan yo:- feʼlidan -q qoʻshimchasi bilan yasalgan (ЭСТЯ, IV, 212): yo:- + q = yo:q > yoq.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. Mavjud emas; zid. bor 1. ◆ Oʻzingda yoʻq - olamda yoʻq. Maqol ◆ Bu atrofda bironta xonadon yoʻq. ◆ Korxonada oziq-ovqat mahsulotlari bilan savdo qiluvchi magazin yoʻq. Gazetadan ◆ Odamzod shundayki, bor narsa asta-sekin yoʻqolsa ham, payqaydi, lekin yoʻq narsa asta-sekin paydo boʻlsa, payqamaydi. Abdulla Qahhor, „Asarlar“
2. Javob ichida kelib, inkor maʼnosini ifodalaydi; zid. ha. ◆ Sidiqjon bir sonini egarga qoʻyib, juvonga tomon oʻgirilib oʻtirdi: -Bu yerlar ham Qoʻshchinorga qarashlimi? -Yoʻq. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ -Siz ham qiziqsiz-da, Hoji xola. -Yoʻq, qiziq emasman, toʻgʻri gapni qilyapman, Toʻraxon. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ -Bilasizmi, Yoʻlchi, kimni sudradingiz? -Yoʻq, kim oʻzi u it? Oybek, „Tanlangan asarlar“
3. Gap oldidan kelib, oldingi gapda bayon etilgan fikrga eʼtirozni bildiradi. ◆ Yoʻq, seni sharmanda deb taʼna eshitishni xohlamayman. Oʻtkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“ ◆ Yoʻq, janobi boy, savodli bilan savodsiz hech mahalda bab-baravar emas. Komil Yashin, „Hamza“ . ◆ -Yoʻq, yoʻq, singlim, - yalindi Rahim Saidov -Oʻtinaman, hozir bering. Juda ham zarur! O‘lmas Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“
4. Biror (oʻylangan) narsaning unday emasligini, yuz bermasligini bildiradi. ◆ Olimjon oʻn besh kunda qaytmoqchi edi. Bir oy oʻtdi - yoʻq, ikki oy oʻtdi - yoʻq. Na xat bor, na xabar. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Ertoyev Barno rozi boʻlib qolmasa, deb bir seskanib tushdi, yoʻq, qiz noz bilan boshini chayqadi. Odil Yoqubov, „Er boshiga ish tushsa“ ◆ Yolgʻiz qoʻyni haydash nuqul azob. Boʻynidan surgayman - yoʻq, dumbasiga arqon solib tortaman - yoʻq. Oybek, „Tanlangan asarlar“
5. ot vazifasida. Kambagʻal, qashshoq; nochor. ◆ Bor boʻlsang, koʻrolmaydi; yoʻq boʻlsang, berolmaydi. Maqol ◆ Borning ishi farmon bilan, yoʻqning ishi armon bilan. Maqol ◆ -Oʻlim - toʻy emas, borning pulini sochadi, yoʻqning sirini ochadi, - dedi kampir oʻgʻliga. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“
6. Feʼlning inkor maʼnoli shaklini yasash uchun xizmat qiladi. ◆ Anchadan beri koʻrganim yoʻq. ◆ Oʻqishga borayotgani yoʻq.
7. Oʻzi birikib kelgan soʻz bildirgan narsaga shaxsning uquvi, bardoshi, xohishi yoʻqligini bildiradi. ◆ Lekin men ham maqola yozishga yoʻqman, birodar. Abdulla Qahhor, „Adabiyot muallimi“ ◆ Shunday qilib, Salimxon Obidiy kasalga yoʻqroq odam. Mirmuhsin, „Umid“

Bahosi yoʻq - belgi, qimmatni kuchaytirib ifodalaydi; juda yaxshi, bebaho. ◆ ..lekin Oʻrmonjon yaxshi odam, xudoga qarab aytganda, bahosi yoʻq odam. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Gap yoʻq - bundan boshqacha boʻlishi mumkin emas; qoyil, juda soz. ◆ -Ziyofat qalay boʻldi? -Ey, gap yoʻq!
Gapda (yoki gap-soʻzda) yoʻq - gapga chechan emas, gapni yaxshi uddalab gapira olmaydi. ◆ Hozirgi aftini koʻrgan kishi uni [Roʻzimatni] gap-soʻzda yoʻq, oʻzi to‘nggina bir yigit gumon qilar edi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Jahonda yoʻq - yakkayu yagonalikni taʼkid bilan ifodalaydi. ◆ Soʻzlashdik, xotin, u kishi soʻzni aylantirib, sizdek baxtli ota jahonda yoʻq, dedi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Zarari yoʻq - hech narsa qilmaydi, hechqisi yoʻq. ◆ -Zarari yoʻq, - dedi Karimiy peshonasida toʻzgʻigan sochlarini bir bosh silkish bilan orqaga tashlab. Ne’mat Aminov, „Suvarak“ ◆ -Ha shumi? - kuldi Yoʻlchi. -Zarari yoʻq, jildirab oqyapti-ku, opa, shu ham toshishmi? Oybek, „Tanlangan asarlar“
Ing yoʻq, jing yoʻq - indamay, hech narsa demay. ◆ Qorni toʻq, egni butun boʻlsa bas. Ing yoʻq, jing yoʻq ishlayveradi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Ishi yoʻq - eʼtibor bermaydi, qiziqmaydi. ◆ Xonning oʻlik-tirik bilan ishi yoʻq emish. Joni halak deydilar. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“ ◆ [Samovarchining] Kelgan-ketganlar bilan unchalik ishi yoʻq. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yoʻq boʻlmoq - koʻzdan gʻoyib boʻlmoq; yoʻqolmoq. ◆ Otasi Mahmud aka esa onasi vafot etgach, yoʻq boʻlib ketdi. Gazetadan ◆ Birdan boshim aylanib, allaqanday qorongʻilikda yoʻq boʻlib ketdim. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“
Yoʻq deganda - eng kami, kami bilan. ◆ Yoʻq deganda besh kilo keladi.
Yoʻq demoq - inkor etmoq, rad etmoq, eʼtiroz bildirmoq. ◆ -Yoʻq desangiz, boy tilingizni kesarmidi? - boʻgʻilib dedi Gulsumbibi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yoʻq yerdagi - hech qayerda yoʻq, umuman yoʻq. ◆ ..yoʻq yerdagi gʻovgʻani boshimizga sotib oldik, deb qilgan ishiga pushaymon boʻlib yotdi. "Yodgor"
Kun yoʻq - kun bermaydi, tinch qoʻymaydi. ◆ Siz uyda yoʻq vaqtlaringizda Hamdamingiz dastidan menga kun yoʻq. Abdulla Qahhor, „Asarlar“ ◆ Yakkaxoʻjalik boʻlsang, senga kun yoʻq, deb bizni kolxozga kirgani majbur qilishdi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Koʻnglida kiri yoʻq - q. kir.
Koʻrgani (yoki koʻrarga, koʻrishga) koʻzi yoʻq - juda ham yomon koʻradi, koʻrishni ham xohlamaydi. ◆ Ularning meni koʻrgani koʻzlari yoʻq. Komil Yashin, „Hamza“ ◆ Uning [Karimovichning] koʻrarga koʻzi yoʻq: har bir yigʻinda aspirantini choʻqiy boshlardi. Mirmuhsin, „Nuqra“
Mazasi yoʻq - 1) koʻngildagidek emas, durust emas. ◆ Imtihon qilib koʻrdim - mazasi yoʻq. Abdulla Qahhor, „Adabiyot muallimi“ 2) ayn. tobi yoʻq q. tob.
Otliqqa yoʻq - kam topiladigan, noyob, qamma ham yetishavermaydigan narsa haqida. ◆ Kishining yuragini qon qilib yuborasan.. nainki men asal olsam! Asal otliqqa yoʻq, hali biz piyoda-ku! Abdulla Qahhor, „Anor“
Sanogʻi (yoki soni) yoʻq - juda koʻp. ◆ Koʻrpa-toʻshagini orqalab, xor-zor yurgan odamlarning sanogʻi yoʻq. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ [Ellikboshi Hakimboyvachchaga:] Oʻgʻri, muttaham, daydilarning soni yoʻq. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Suyagi yoʻq - juda yoqtiradi, juda qoyil qiladi. ◆ Qabih ishlarga suyagingiz yoʻq, musallas sharʼiy deysiz. Umidjon Ismoilov, „Saylanma“
Taraf yoʻq - tenglashadigani, yetadigani mavjud emas; tenglashib boʻlmaydi. ◆ ..ammo xotinni uchta qilishga ham oʻyim yoʻq emas. -Sizga taraf yoʻq, togʻa! Abdulla Qodiriy, „O‘tgan kunlar“
Tobi yoʻq - 1) sogʻligʻi durust emas; kasal. ◆ Aka, nimaga jim boʻlib ketdingiz? Tobingiz yoʻqmi? Ozibsiz-a.. Oybek, „Tanlangan asarlar“ 2) xushi yoʻq, yoqtirmaydi. ◆ Na oʻqishga, na yumushga tobi yoʻq. "Guldasta" ◆ -Bilaman, tushunaman, kishanga tobing yoʻq, - dedi-da, Qoratoy koʻzlarini ayyorcha qisib davom etdi.. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Tuturigʻi yoʻq - betayin, oʻz gapiga amal qilmaydigan. ◆ Shu odam ham tuturigʻi yoʻq, laychadek sermulozimat boʻlib ketyapti. Asqad Muxtor, „Opa-singillar“
O‘zida yoʻq - xursand (shod) holatni kuchaytiradi. ◆ ..akajoni keltirgan jajji mashinachani qizlarga koʻz-koʻz qilib, oʻzida yoʻq xursand. Hakim Nazir, „Soʻnmas chaqmoqlar“ ◆ -"Jannat, jannat" deyishadi-yu, jannat deganlari Qorabulogʻimizdan yaxshimikan ?! - dedi u oʻzida yoʻq quvonib. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
He yoʻq, be yoʻq - biror narsa demay, hech qanday gap-soʻzsiz. ◆ Mahallamda, he yoʻq, be yoʻq, oʻgʻlim Abdusamatni askarlikka moʻljallab qoʻyishibdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Hechqisi yoʻq - q. hechqisi. ◆ Besh-olti mingga kuyibsan, hechqisi yoʻq. Nazir Safarov, „Hayot maktabi“ ◆ Yoʻlchi pinagini buzmay, odatda gapirganday, dedi: -Hechqisi yoʻq; moʻysafid, bechora odam ekan, duo-sini olay dedim. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Hisobi yoʻq - 1) soni (sanogʻi) yoʻq, behisob. ◆ Mol-dunyosining hisobi yoʻq. 2) iloj-imkon yoʻq. ◆ Qaytay desam - quvadi, oʻtib ketishning sira hisobi yoʻq. Turib qoldim. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“

Antonimlari

ЙЎҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari

yoʻq

• Dolgancha: һуок
• Inglizcha: no
• Turkcha: yok
• Tuvacha: чок
• Yoqutcha: суох

Ruscha _ru

yoʻq
нет, не имеется; не существует; ◆ vaqtim yoʻq у меня нет времени, мне некогда; ◆ Odamiy ersang, demagil odamiy anikim, yoʻq xalq gʻamidin gʻami (Навоий) Если ты человек, не считай человеком того, кто не заботится о нуждах народа; ◆ beti yoʻq бесстыдный, наглый; ◆ joni yoʻq 1) неживой; 2) бессильный; ◆ keragi yoʻq не нужно, нет надобности; ◆ mazasi yoʻq 1) невкусный; 2) перен. неважный; бессмысленный; ◆ ishining mazasi yoʻq 1) работа у него неважная; 2) дела у него обстоят неважно; работа у него не идёт; ◆ tobi yoʻq 1) больной, нездоровый; 2) не имеющий желания, охоты (что-л. делать); ◆ tuzi yoʻq несолёный; ◆ foydasi yoʻq бесполезно; ◆ esi yoʻq 1) забывчивый, беспамятный; 2) перен. придурковатый; ◆ yuragi yoʻq боязливый, трусливый; ◆ betga aytganning zahri yoʻq погов. сказанное в глаза (букв. в лицо) не таит в себе яда;◆ soʻraganning aybi yoʻq погов. спрос - не беда; ◆ oʻn yilgacha kim boru, kim yoʻq (букв. через десять лет кто есть, а кого нет) мало ли что произойдёт за десять лет; ◆ yoʻq deyarli (darajada) почти что нет; можно сказать, что нет; borida chora-chora, yoʻgʻida banda bechora погов. (букв. когда есть, то мисками, когда нет, то - «бедняк раб божий») соотв. иногда с припасом, а иногда с квасом; ◆ oʻzingda yoʻq - olamda yoʻq посл. у тебя нет - во всём мире нет (когда что-л. нужно, трудно сразу найти; будь предусмотрителен); ◆ oʻzi yoʻqning koʻzi yoʻq погов. если самого его нет, то и глаз его нет; соотв. без меня меня женили; ◆ ... yoʻq emas нельзя сказать; что не ...; ◆ bizda maqtanchoqlar yoʻq emas нельзя сказать, что у нас нет хвастунов; bor-yoʻgʻi всё, что имеется; всё, что есть;
2 нет (отрицание в противоположность да); u kishilarni koʻrganmidingiz? - Yoʻq, birinchi koʻrishim вы видели этих людей? - Нет, вижу впервые;
3 отсутствующий; не существующий; ◆ yoʻq kishilar отсутствующие люди; ◆ roʻyxatda men yoʻq ekanman меня в списке не оказалось; yoʻgʻimda в моё отсутствие; boridan yoʻgʻi yaxshi лучше, что-бы его (этого) не было; ◆ yoʻqdan bor boʻlmaydi, bor narsa yoʻqolmaydi посл. из ничего ничего не будет, то, что есть, не исчезнет; ◆ yoʻqni yoʻndirib boʻlmas погов. см. ◆ yoʻndirmoq; yoʻq qilmoq уничтожать, ликвидировать, искоренять; ◆ yoʻqqa chiqarmoq сводить на нет;
4 неимущий; бедняк; ◆ bor boricha, yoʻq holicha погов. имущий - по своему достатку, а неимущий - по возможностям;◆ bor boʻlsang koʻrolmaydi, yoʻq boʻlsang berolmaydi посл. ты богат - он тебя ненавидит, ты беден - он тебе не поможет (о завистливом, недобром человеке);
5 в сочетании с формой на -gan образует отрицательную форму прошедшего времени глагола; ◆ koʻrganim yoʻq я не видел; ◆ borganing yoʻq ты не ходил; ты не пошёл; ◆ hech narsa boʻlgani yoʻq ничего не случилось; ◆ yoʻq deganda по крайней мере; ◆ oʻzida yoʻq xursand рад до безумия.