yurak
Oʻzbekcha (uz)
[tahrirlash]
Oʻzbekcha (uz)Morfologik va sintaktik xususiyatlari
[tahrirlash]yu-rak
Aytilishi
[tahrirlash]Etimologiyasi
[tahrirlash]YURAK ’qon aylanish aʼzosi’. [Kumushning] ha— rorati kuchli, yu r a k urishi favhulotda tez edi (Abdulla Qodiriy). Bu soʻz qadimgi turkiy tilda 'harakatlan-’ maʼnosini anglatuvchi yüri- feʼlining (ДС, 286) yür- shaklidan -(ä)k qoʻshimchasi bilan yasalgan (ПДП, 391; Devon, III, 25; DS, 286); oʻzbek tilida ü unli — sining yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: (yüri- > yür-) + äk = yüräk > yuräk.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.
Maʼnoviy xususiyatlari
[tahrirlash]Maʼnosi
[tahrirlash]- anat. Odam va hayvonlar koʻkrak qafasi ichida joylashgan, ularning qon aylanish sistemasidagi muskul qopchiqqa oʻxshash markaziy aʼzo. ◆ Sogʻlom yurak. ◆ Yurakning urishi. ◆ Yurak kasalligi. ◆ Yurak klapani. ◆ Yurak bir-biri bilan tushashmaydigan ikki qismdan iborat boʻlib, bu qismlar bir-biridan yaxlit toʻsiq bilan ajralgan. "Anatomiya" ◆ Yurak - zarur narsa. ◆ Yurak baquvvat boʻlsa, ish ham unumli boʻladi, kishi charchamaydi. Uygʻun, „Soʻnggi pushaymon“ ◆ Kumushning harorati kuchli, yurak urishi favqulodda tez edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
- koʻchma Kishining his-sezgisi, ruhi, kechinmalarining ramziy markazi, ular saqlanadigan joy; qalb, dil. ◆ Paxtazorda boʻlib oʻtgan janjal Oyqiz yuragida chuqur iz qoldirdi. Sharof Rashidov, „Boʻrondan kuchli“ ◆ Qisman u [Zebo] haqli edi. Zotan asrlar fojiasi va quvonchi boʻlgan muhabbat juda qadimiy narsa boʻlsa ham, har bir yurakda misli koʻrilmagan oʻziga xoslik bilan barq uradi. Shuhrat, „Shinelli yillar“ ◆ Xatolari, nuqsonlari koʻp boʻlsa ham, yuragi asl koʻripadi. Uygʻun, „Navbahor“ ◆ Ahmad oʻrtadagi adovatni unutib, yuragini ochdi. Farhod Musajonov, „Himmat“, 1984 г. ◆ Yuragidagini dangal toʻkib solayotgan qizning haqqoniy soʻzlari Sherzod Qambarovichga ogʻir botardi. Oʻtkir Usmonov, „Sirli sohil“
- Qoʻrqmaslik, jasorat va sh.k. ramzi. ◆ Obbo siz-e, hali shu yurak bilan yuribsizmi.. "Mushtum" ◆ Men uning O‘tapboy qushbegiga qilgan muomalasini eshitib, yuragingga balli, degan edim. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
Yuragi achimoq (yoki achishmoq) - achinmoq, kuyinmoq. ◆ Otabekni bu ahvolda koʻrib, Kumushning yuragi achidi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ ..oʻsishi mujmal, allaqanday kasalsimon gʻoʻzalarni koʻrar, yuragi achishar edi. Oybek, „Oltin vodiydan shabadalar“
Yuragi betlamaslik - jurʼat qilmaslik, botina olmaslik. ◆ Shundan-shunga chopib kelib, maktab direktoriga uchragani yuragim betlamadi. Rahmat Azizxoʻjayev, „Yashil chayla“
Yuragi yorilmoq - 1) nihoyatda qoʻrqmoq. ◆ Uning vahimasidan yuragim yorilay dedi. 2) juda diqqat boʻlmoq. ◆ ..baʼzi vaqt, Yoʻlchivoy, yuragim tare yorilguday boʻladi, dunyo koʻzimga qorongʻi koʻrinadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yuragi jiz etmoq - qalbida keskin holda yoqimli his-tuygʻu qoʻzgʻalmoq, shunday hisni tuymoq. ◆ Ertalab bu soʻzlar gʻashini keltirgan edi, hozir ham yuragini jiz ettirolmadi. Odil Yoqubov, „Izlayman“
Yuragi jigʻ etmoq - 1) ayn. yuragi jiz etmoq. ◆ Shunda koʻzlar koʻzga toʻqnashdi, Gʻulomjonning yuragi jigʻ etib ketdi. Mirzakalon Ismoiliy, „ Fargʻona tong otguncha“ 2) ayn. yuragi shuv etmoq. ◆ Har kuni salomga kiradigan boʻlib qoldi. Har kirganda, “soʻyib kelmadimikan”, deb yuragim jigʻ etib ketadi. Abdulla Qahhor, „Asarlar“
Yuragi zir etmoq - qoʻrquv, bezovtalik hissini tuymoq. ◆ Tantiboyvachchaning yuragi zir etib ketdi. Asabiylanib, oʻzgargan tovush bilan bobilladi.. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yuragi yoʻq - qoʻrqoq, yuraksiz.
Yuragi keng - q. keng. ◆ Yuragingiz muncha ham keng boʻlmasa, koʻzingizga uyqu kelmaganiga hayronman. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Yuragi kuymoq - 1) juda tashna boʻlmoq. ◆ Issiqda uzoq yoʻl bosib, yuragim kuydi 2) qatgiq kuyinmoq. ◆ Yuraklari kuyib ketib Temurxon, Vo bolam, deb mayib norday yigʻlaydi. Hasanxon
Yuragi orziqmoq - q. orziqmoq.
Yuragi orqasiga tortmoq - qattiq choʻchishdan qoʻrquv holatiga tushmoq. ◆ Saroy mulozimini koʻrgach, uning yuragi orqasiga tortib, eti seskanib ketgan edi. Mirkarim Osim, „ Ajdodlarimiz qissasi“
Yuragi poʻkillamoq - qoʻrquvda boʻlmoq; choʻchimoq. ◆ Har yili jiyda guli vaqtida, “Soy toshib, yoʻl bekiladigan boʻldi”, deb yuraklarimiz poʻkillab turadi. "Mushtum" ◆ Yuragi yana poʻkilladi. Toshkentning toʻrt dahasi taniydigan davlatmand bu kishining oldiga qanday kiradi? Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yuragi siqilmoq - diqqat boʻlmoq, diqqati oshmoq. ◆ ..oradan bir hafta oʻtar-oʻtmas, Buxoroda yuragi siqilib, "yolgʻizlik" azobini torta boshladi. Mirmuhsin, „Meʼmor“
Yuragi taka-puka boʻlmoq - vahima, qoʻrquv, xavotir holatida boʻlmoq; bezovtalanmoq. ◆ Shu kapalarga yaqinlashgan sayin Sidiqjonning yuragi taka-puka boʻla boshladi. Abdulla Qahhor, „ Qoʻshchinor chiroqlari“
Yuragi tipirchilamoq - tezlashish harakatida, ishtiyoqida boʻlmoq. ◆ Aziza yuragi tipirchilab kiyindi. Oʻtkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
Yuragi tor - arzimas narsaga siqilaveradigan, tajangligi tutadigan. ◆ Anzirat xola ham yuragi torgina bir kampir, boʻlar-boʻlmasga xarxasha qiladigan. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Yuragi toshmoq - gʻam, hasrat, hayajon va sh.k. ichiga sigʻmay ketgan holat. ◆ Baʼzan yuragi toshib, butun dardini Unsinga ochishni istaydi.. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yuragi tutday toʻkilmoq - intizorlikda iztirob chekmoq, dili besaranjom boʻlmoq. ◆ Xuddi birov: "E, oʻl-a, shunaqa-da, chiroyli yigitni koʻrsang, yuraging tutday toʻkiladi" - deb taʼna qilayotganday qizardi. Abdulla Qahhor, „Sarob“
Yuragi uvushmoq - maʼyus, ezgin holatni tuymoq. ◆ Mana shuni oʻylasam, allaqanday boʻlib ketaman, yuragim uvushadi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Yuragi chiqmoq - 1) nihoyatda qoʻrqmoq; esi chiqmoq. ◆ -Ot opqochdi, - dedi Badia. -Yuragimiz chiqib ketdi-ku! Mirmuhsin, „Meʼmor“ 2) nihoyatda toʻlqinlanmoq. ◆ Bu xabarni eshitib, xursandlikdan yuragi chiqib ketdi.
Yuragi chopmoq - ishonch bilan botinmoq. ◆ Ammo adresi tayinsiz bu kelinga ham yurak chopmay turibdi. "Mushtum"
Yuragi shuv etmoq (yoki shigʻ etmoq, shuvullamoq, shigʻillamoq) - choʻchish, qoʻrquv his etmoq. ◆ Bashirjonning yuragi shuv etib, kayfi uchdi. N. Aminov, „Suvarak“ ◆ Bir odamning toʻnkarilib yotganini koʻrdi. Yuragi shigʻetib, orqasiga tortib ketdi. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Saodatxonning yuragi shuvullab ketdi. Saida Zunnunova, „Yangi direktor“ ◆ Birov Qumrinisa, desa kampirning yuragi shigʻillab ketadi. Mirmuhsin, „Bir xumcha tilla“
Yuragi oʻynamoq - 1) yuragi tez va kuchli urmoq. ◆ Otini qutidorning yoʻlagiga yetaklar ekan, negadir yuragi oʻynab ketdi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 2) koʻchma vahima bosmoq, qoʻrqmoq, hovliqmoq. ◆ Shu savol boshiga kelganda, koʻziga toʻsatdan Kanizak koʻrinib, Sidiqjonning yuragi oʻynab ketdi: Bordi-yu shu boʻlsachi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Vahima qilavermanglar, yuragim oʻynab ketyapti.. Mirmuhsin, „Meʼmor“
Yuragi qinidan chiqmoq - nihoyatda hayajonli, talvasali holatga tushmoq. ◆ ..Margʻilon darvozasidan kirishi bilan uning holi oʻzgara boshlar, yuragi qinidan chiqar darajada.. edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
Yuragi qon - juda diqqat, xunob holatli. ◆ Ertadan beri toʻppi, qiyiqcha, jiyak tika berib, yuragi qon boʻlgan qizlar.. Oydin, „Hikoyalar“
Yuragiga sigʻmaslik - maʼqul kelmaslik, yoqmaslik. ◆ Yuragimga yeigʻmaydi, sigʻmaydi yuragimga hech narsa! Abdulla Qahhor, „Asror bobo“
Yuragiga qoʻl solmoq - sinash, bilish maqsadida bir gap-soʻz aytmoq. ◆ Bir kuni u shu arteldagi Masʼuda degan qizning yuragiga qoʻl solib koʻrdi. "Mushtum"
Yuragida kiri yoʻq - birovga yomonlikni ravo koʻrmaydigan, dili pok, dali-gʻuli.
Yuragini boʻshatmoq - bor dardini toʻkib solmoq. ◆ O‘rmonjon koʻp ham toʻlib-toshib yurgan ekan, yuragini rosa boʻshatdi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
Yuragini yormoq - 1) birovni qattiq qoʻrqitmoq, choʻchitmoq. ◆ Chernetsov jangchilar oldidan uzoqlashgach, Emin Normatga: -Nega yuragimni yorgan edingiz, komissar indamadi-ku, - dedi. Ibrohim Rahim, „Chin muhabbat“ 2) ayn. yuragini ochmoq.
Yuragini ochmoq - dilidagini maʼlum qilmoq, aytmoq. ◆ Albatta, u oʻz yuragini hech kimga ocha olmagan. Dardini oʻz ichiga yutgan. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Asqar polvon ham yuragini ochdi - yolgʻizgina qizchasini sogʻinganini.. soʻzladi. Oybek, „Quyosh qoraymas“
Yuragini tirnamoq - bezovta holatga solmoq. ◆ Oʻzini qayoqqa qoʻyishini bilmay, yuragini tirnagan kechinmalari.. bilan hovlida kezdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
Yuragini changallamoq - biror narsa haqida oʻta tashvishlanmoq, qoʻrqmoq. ◆ Hayot qozonni yuvdi-yu, qopqogʻini yopib, kirib ketdi. Endi boʻsh sahnu, uning etagida yuragini changallab oʻtirgan Gʻulomjongina qoldi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong oguncha“
Yuragini ezmoq - ruhiy azob bermoq. ◆ Kumushning bu holi bechora onaning yuragini ezar, yuz xil vasvasalarga solar edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
Yuragini hovuchlab - qoʻrqa-pisa, bezillagan holatda. ◆ Doim oyim bechora yuraklarini hovuchlab oʻtirardilar. Ergash Raimov, „Ajab qishloq“
Yurak oldirmoq - qoʻrqib, choʻchib qolmoq. ◆ Bir doʻqqa shunchalik yurak oldiribsiz, yashang-e, rais aka! Sunnatilla Anorboyev, „Oqsoy“
Yurak tepishi - yurak faoliyatining tezlashish yoki zaiflashish holati. ◆ Jannat ona eshikni ochib, uyga kirganda, u ohistagina zambil ostidan chiqdi, uning yurak tepishi hali ham shiddatli edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
Yurak yutib - tan tortmay, qoʻrqmay. ◆ Nahot siz.. bu ishga bosh qoʻshib, yurak yutib, mening ostonamga kelsangiz? Komil Yashin, „Hamza“
Yurak oʻynogʻi - yurakning bezovta boʻlishi. ◆ Bir kuni uyda yotib, yaxshi uyqusi kelmay, yurak oʻynogʻisi qoʻzib chiqqan ekan. H. Nazir, „Yonar daryo“ ◆ Eʼzozxonning yurak oʻynogʻi hadeganda bosila bermadi. Hamid Gʻulom, „Mashʼal“ - koʻchma Biror narsaning asosi, markazi. ◆ Axir Pekin shahri yangi xalq Xitoyining.. qudratli va ulkan mamlakatning yuragiku. T. Joʻrayev, „Ulugʻ Xitoyda“ ◆ Ha, ular Toshkent temir yoʻl ustaxonasi Turkistonda qoʻzgʻolonning yuragi ekanini tushunadilar. N. Safarov, „Sharq tongi“
- s. t. Qorin, oshqozon. ◆ Uning yuragi gʻijimlab ogʻriyapti.
- Yurak buruq - ayn. yurak burugʻ. ◆ Sogʻliqni saqlash boʻlimidan choʻponlar oʻrtasida yurak buruqqa qarshi profilaktika oʻtkazish toʻgʻrisida koʻrsatma bor. Sunnatilla Anorboyev, „Oqsoy“
Yurak ogʻrigʻi - s. t. 1) ich buzilishi, qorin ogʻrigʻi; 2) koʻchma qat’iyatsiz, mujmal.
Sinonimlari
[tahrirlash]Antonimlari
[tahrirlash]ЮРАК. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.
Tarjimalari
[tahrirlash]Tillarda
[tahrirlash]Ruscha ru
yurak
1 сердце; // сердечный; ◆ baquvvat yurak крепкое сердце; ◆ sogʻlom yurak здоровое сердце; ◆ yurak kasalligi болезнь сердца; ◆ yurak boʻlmasi анат. предсердие; ◆ yurak oldi boʻlinmalari анат. камеры предсердия; ◆ yurak klapani анат. сердечный клапан; ◆ yurak muskuli анат. сердечная мышца; ◆ yurak tepishi (или urushi) биение сердца; ◆ yurak oʻynogʻi сердцебиение; ◆ yurak oʻynogʻi boʻlib qolmoq 1) страдать частыми сердцебиениями; 2) перен. становиться боязливым, пребывать в постоянной тревоге; лишаться, душевного покоя; терзаться; yuragim oʻynab ketdi 1) у меня сердце забилось; 2) моё сердце, затрепетало;
2 перен. сердце; душа; // сердечный; душевный; ◆ yurak sirlari тайны сердца, сердечные тайны; ◆ dev yurak или ◆ sher yurak 1) смелый, храбрый; 2) смельчак, храбрец; ◆ tosh yurak жестокосердный, жестокий; ◆ yurakdagi armon неисполненное или неудовлетворённое желание, недостигнутая цель; ◆ chin yurakdan от чистого сердца, от всей души; чистосердечно; ◆ chin yurakdan sevmoq любить всей душой, всем сердцем; ◆ chin yurakdan tabriklaymiz поздравляем от чистого сердца; ◆ yurak boʻshatmoq отводить, изливать душу; qiz onasiga oʻz yuragini boʻshatdi девушка отвела душу в откровенном разговоре с матерью; ◆ yurak betlamaydi (или qilolmaydi, dov bermaydi) не хватает смелости, храбрости; ◆ yurak oldirmoq однажды испугавшись, бояться (кого-чего-л.); ◆ itdan yurak oldirib qolganman я ужасно боюсь собак; ◆ yurak yutmoq расхрабриться; набраться храбрости, осмелиться; ◆ yurakni bosib olmoq сдержатьсебя; ◆ yurakni ezmoq брать за сердце; yuragiga sigʻmaydi (букв. не вмещается в сердце) ему не хочется, у него нет желания; ему не до этого; ◆ yurakka qilt sigʻmaydigan kunlar boʻldi были дни, когда ничто не мило было (букв. в сердце на вмещался даже волосок); yuragidan urmoq покорять, очаровывать (кого-л.), пленять (чьё-л.) сердце; yurakdagini bilmoq читать в сердцах; ◆ yurak bejo сердце (душа) не на месте (от волнения, тревоги, страха и т. п.); ◆ senda yurak bormi oʻzi? неужто у тебя нет смелости (храбрости)? неужели ты боишься?; yuragi daryo (или keng) благодушный, неторопливый, флегматичный (человек); yuragi yoʻq 1) трусливый, несмелый; 2) чувствующий отвращение (к кому-чему-л.); uni koʻrishga yuragim yoʻq 1) я не осмеливаюсь увидеться с ним; 2) у меня нет никакого желания видеться с ним; я видеть его не могу; yuragi tor нервный, болезненно нетерпеливый; yuragi qora или ◆ qora yurak скрытный; злой; завистливый; нечестный; недоброжелательный; коварный (о человеке); ◆ yurak gʻash сердце ноет; yuragim arziqib tushdi (или yuragim orqamga tortib ketdi, yuragim shuv etib ketdi) у меня сердце упало; сердце ёкнуло; у меня душа в пятки ушла; yuragi achiydi ему жаль (кого-чего-л.); он горюет (о ком-чём-л.); unga yuragim achiydi сердце (моё) болит за него; я переживаю за него; yuragim gumurib ketayotir я чувствую себя плохо (меня тошнит, мутит и т. п.); yuragi yorildi у него сердце ёкнуло; ◆ yurak yorilguday boʻldi сердце чуть не разорвалось (напр. от страха); yuragim kuyayotir душа горит (от жажды); yolgʻizlikdan yuragim siqilib ketdi мне стало тоскливо в одиночестве; yuragim ezildi 1) мне стало жалко (кого-л.); 2) я страдал, тосковал, скучал; bolasini sogʻinib yuragi ezildi он соскучился по своему ребёнку; 3) я пришёл в умиление; yuragi qinidan (или gʻilofidan) chiqayozdi 1) у него сердце чуть не выскочило, чуть не лопнуло, чуть не разорвалось; 2) у него терпение лопнуло; yuragida kiri yoʻq (или yuragi asil) odam чистосердечный, честный человек; ◆ ...gap nima ekanini soʻragani yurak qilolmas edi (А. Ќаћћор, «Сароб») ... у него не хватало смелости спросить, в чём дело;
3 перен. сердце, центр; важное место (чего-л.), средоточие (чего-л.); Moskva - Vatanimizning yuragi Москва - сердце нашей Родины;
4 разг. желудок; ◆ yurak burugʻi разг. 1) дизентерия; 2) вульг. нерешительный человек; мямля; ◆ yurak ogʻrigʻi разг. 1) расстройство (или болезнь) желудка; 2) перен. мямля, нерешительный человек; yuragim gʻajimlab ogʻriyapti у меня ноющая боль в желудке.