ketmoq
Oʻzbekcha (uz)
[tahrirlash]
Oʻzbekcha (uz)Morfologik va sintaktik xususiyatlari
[tahrirlash]ket-moq
Aytilishi
[tahrirlash]Etimologiyasi
[tahrirlash]KET— 'maʼlum joydan uzoqlashish tomonga hara — katlan—'. Bugun ishga barvaqt k ye t d i. Hozirgi oʻzbek tilida ham shunday va yana bir qancha maʼnoni anglatuvchi bu feʼl qadimgi turkiy tilda asli kät— (ПДП, 393), kit— (ПДП, 394) tarzida talaffuz qilingan, keyinchalik ä || i unlisi ye unlisiga almashgan (ДС, 303): kät— || kit— > ket—.
Bu feʼlni kel—, kech—, kez— feʼllari bilan qiyoslab, ushbu feʼllarning oʻzagi asli ke— (< kä—, ki—) boʻlgan deb faraz qilinadi. Agar bu fikrni tan olsak, ket—, kel— feʼllari oxiridagi t, l qismlari 'uzoqla-shish', 'yaqinlashish' maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha boʻlib chiqadi (Unda ch qismi 'botib', z qismi 'turli yoʻnalish' maʼnosini ifodalagan boʻlib chiqadi).
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.
Maʼnoviy xususiyatlari
[tahrirlash]Maʼnosi
[tahrirlash]- Oʻz turgan joyini tark etmoq, oʻz turgan joyidan boshqa tomonga yoʻl olmoq; bormoq. ◆ Bu yerdan hech yoqqa ketmayman. ◆ Kelmoq ixtiyor bilan, ketmoq ijozat bilan. Maqol ◆ [Yoʻlchi:] Unsin, bu oila qanday? Ketasanmi yo bu yerda qola turasanmi? Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Agar oralaringizga sovuqchilik tushadigan boʻlsa, sen oʻchakishib yurma, yaxshisi.. bu uydan ketish harakatini qil! Andulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Mehmonlar uch kun turib, ketishdi. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“ ◆ Gulnor, qishloqdan ketib, choʻlda oʻrnashib olsak, qulogʻim tinchir, deb oʻzini oʻzi yupatdi. Said Ahmad, „Ufq“
- Biror mashgʻulot, xizmat yoki vazifani tark etmoq, tashlamoq. ◆ Ishdan ketmoq. ◆ O‘qishdan ketmoq. ◆ Senday aqli raso, tushunadigan odam boʻlsa, zavoddan ketmas edim. Abdulla Qahhor, „Qanotsiz chittak“ ◆ Xotiningizni nega tashlab ketganingizni ayting.. Yarashasizmi yo institutdan ketasizmi, shuni ayting. O‘tkir Hoshimov, „Qalbingga quloq sol“
- Tamom boʻlmoq, tugamoq, oʻtmoq (vaqt haqida). ◆ Boʻlinglar, vaqt ketyapti. ◆ Vaqting ketdi - baxting ketdi. Maqol ◆ Shunday rohat turmush im izdan, shunday shirin umrimizdan darroye bir yili ketdimi! Oh, dod deyman. Abdulla Qahhor, „Nutq“
- Yoʻq boʻlmoq, yoʻqolmoq, arimoq. ◆ Dalalardan qor ketdi. ◆ Kiyimning dogʻi ketmadi. ◆ Hasrat tugagandan soʻng, Otabekning yuzidagi boyagi yarim jiddiylik ketib, uning oʻrnini oʻychanlik oldi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Qadah toʻxtab qoldi. Suhbatdan nechukdir fayz ketdi. Abdulla Qahhor, „Qanotsiz chittak“ ◆ Kun boʻyi quloqlari ostidan juda gʻalati.. olis-olislarga chorlovchi ajib bir musiqa ketmadi. Odil Yoqubov, „Er boshiga ish tushsa“
- koʻchma Olamdan oʻtmoq; oʻlmoq. ◆ Men oʻn beshga kirganda, ayam oʻldi. Hali qirqqa bormagandi. Yosh ketdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Ming martaba shukur boʻlsin parvardigorga, Mendan rozi ketgan ekan qiblagohlarim. Abdulla Oripov, „Jannatga yoʻl“
- Sarf boʻlmoq, ishlatilmoq. ◆ Yoʻl xarajatiga hammasi boʻlib ellik soʻm ketdi. ◆ Bu ishni bajarishga koʻp vaqt ketadi. ◆ Roʻzgʻorga ketadigan narsalar. ◆ Kuch koʻp ketadi, lekin ekinlar ichida bundan [paxtadan] serdaromadi yoʻq. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
- s. t. Oʻtmoq, sotilmoq, pullanmoq. ◆ Tez ketadigan mol. ◆ Xullas, yer juda arzonga ketdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
- Muayyan maqsad yoki sabab bilan bi-ron joyga, ish-faoliyat va sh.k. joyga tomon yoʻl olmoq; joʻnamoq. ◆ Qiiyuqqa ketmoq. Armiyaga ketmoq. Ishga ketmoq. Toʻyga ketmoq. ◆ Kuniga oqshom tushsa, Martindan qoʻrqib, koʻchaga chiqmay, tuzsiz makaron chaynab yurguncha, shahrimga ketaman. Sa’dulla Siyoyev, „Yorugʻlik“ ◆ Shirmonjon ona shu ahvolda tong ottiradi-yu, yana dalaga terimga ketadi. Saida Zunnunova, „Olov“
- Davom etmoq; bormoq, boʻlmoq. ◆ Imtihon ketyapti. ◆ Majlis ketyapti. ◆ Oʻrmonjon, odatda, ish sustroq yoki yomonroq ketayotgan uchastkalarga borar edi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ ◆ Agar biz yerning doliguliga kelishini kutib oʻtirsak, vaqtdan yutqazadiganga oʻxshaymiz, havo shunday ketavermas [dedi brigadir]. Nazir Safarov, „Xadicha Ahrorova“
- koʻchma Ish-faoliyatning biror sohasi, yoʻnalishi bilan bormoq, davom etmoq. ◆ Akasi uchuvchi edi, ukasi ham uning orqasidan ketdi. ◆ Bola otasi izidan ketib, oʻqituvchi boʻldi. ◆ Butun oilasi bu yerga rezavor ekib, mumkin qadar eldan burunroq bozorga chiqarib, "pul" qilishga tirishar edi. Abdishukur bu yoʻldan ketmadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
- Tarqamoq, borib yetmoq (ovoza, dovruq va shu kabilar haqida). ◆ Shuhrati butun dunyoga ketdi. ◆ Ammo nomi tildan-tilga oʻtib, butun frontga dovrugʻi ketgan bu qizning oʻyida faqat Normat kechardi. Ibrohim Rahim, „Chin muhabbat“ ◆ Uning taʼrifi uzoqlarga ketgan. To‘xtash Ashurov, „Oq ot“
- s. t. Ishdan chiqmoq (mas. sinmoq, yorilmoq, yirtilmoq kabi maʼnolarni ifodalaydi). ◆ Shimim tizzasidan ketdi. ◆ Aravaning tagidan dehqonning ayanchli tovushi eshitildi: -Oʻqi ketibdi, ish pachava. Oybek, „Tanlangan asarlar“
- s. t. Yarashib tushmoq (kiyim haqida). ◆ Bu kostyum senga juda ketibdi.
- Isteʼmol qilinmoq, yeyilmoq yoki ichilmoq; oʻtmoq. ◆ Issiq kunda palov uncha ketmaydi. ◆ -Chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi-da, - dedi Boqijon Baqoyev, yuzidagi terni artib. Abdulla Qahhor, „Adabiyot muallimi“
- s. t. (asosan boʻlishsiz shaklda - ketmaydi). Qoʻshilmaslik, maʼqul emaslikni bildiradi. ◆ -Him, oqsoqol majlisni qadimgi zamon usulida tarafkashlikka aylantirmoqchi ekan-da. Ketmaydi, - dedi Abdurasul. Parda Tursun, „Oʻqituvchi“
- Sigʻmoq, joylanmoq. ◆ Bu samovarga uch litr suv ketadi. Zalga ikki yuz kishi ketadi.
- koʻm. fl. vzf. Ravishdoshning -(i)b yoki -a/-y qoʻshimchali shakllariga birikib, harakatning tugal, toʻsatdan, davomli bajarilishi kabi maʼnolarni bildiradi. ◆ Qizarib ketmoq. ◆ Gʻovlab ketmoq. ◆ Charchab ketmoq. ◆ Qoʻrqib ketdi. ◆ Mashina birdan gʻuvillab yurib ketdi. ◆ Oʻz maqsadini tushuntira ketdi. ◆ Yoʻrgʻalay ketdi.
Besh ketmoq - q. besh.
Suv tekin ketdi - juda arzonga sotildi.
Oʻzidan (yoki hushidan) ketmoq - hushini yoʻqotmoq, kushsizlanmoq. ◆ -Hushimdan ketib qoldim, keyin nima boʻlganini bilmayman, - dedi Hoji xola. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
Zil ketmoq - ichdan ezilgan holatga tushmoq. ◆ Natijada yutuqlarimizni koʻrolmay, ich-ichidan zil ketayotgan dushmanlarimiz sharmandayu sharmisor boʻldi. Nazir Safarov, „Olovli izlar“
Mukkasidan ketmoq - nihoyatda berilmoq. ◆ U shaxmatga shunaqangi mukkasidan ketganki, agar Fargʻona vodiysida bu oʻyinga jonini tikadigan odam ikkita boʻlsa, shuning bittasi - Ahmadjonov. "Guldasta"
Sinonimlari
[tahrirlash]Antonimlari
[tahrirlash]КЕТМОҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.
Tarjimalari
[tahrirlash]Ruscha ru
ketmoq
1 уходить, уезжать; идти (куда-л.); u qayoqqa ketdi? куда он ушёл?; sen qayerga ketayotirsan? куда ты идёшь?; akam Fargʻonaga ketgan мой старший брат уехал в Фергану; koʻchada ketayotgan kishi человек, идущий по улице;
2 идти, происходить, совершаться; продолжаться; gap xuddi shu toʻgʻrida ketar edi разговор шёл именно об этом; ish sekin ketayotir работа идёт медленно;
3 перен. идти, следовать (по какому-л. пути); Abdishukur bu yoʻldan ketmadi (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Абдушукур не пошёл по этому пути;
4 уходить быть израсходованным; bunga koʻp pul ketdi на это ушло много денег; bizdan nima ketadi мы ничего не теряем;
5 сходить, исчезать, удаляться, смыватьсяся, стираться (о красках, пятнах, грязи, запахе и т. п.); kiyimning dogʻi ketmadi пятно с одежды не сошло; rangi ketdi 1) краски его поблёкли; 2) он побледнел;
6 разг. уходить, быть проданным; Xullas, yer juda arzonga ketdi (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Одним словом, земля ушла (была продана) за бесценок;
7 распространяться (о славе, известности и т. п.); dovrugʻi butun olamgʻa ketdi слава о нём разнеслась по всему миру;
8 разг. испортиться, выйти из строя, поломаться; покоситься; [Aravaning] Oʻqi ketipti, ish pachava (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон») Ось [арбы] сломалась, дело дрянь;
9 уходить; покидать, бросать (учёбу, работу); ◆ ishdan ~ уходить с работы;
10 уходить, тратиться, проходить (о времени); koʻp vaqt ketdi много времени ушло (потрачено); boʻlinglar vaqt ketyapti поторапливайтесь, время уходит; ◆ vaqting ketdi ~ baxting ketdi посл. время твоё ушло - счастье (твоё) ушло;
11 перен. умирать; otasi yosh ketdi его отец умер молодым;
12 идти, быть годным, годиться, быть хорошим (для еды, питья); chuchvaradan keyin choy juda yaxshi ketadi после пельменей чай идёт (пьётся) очень хорошо;
13 разг. идти, быть к лицу; bu koʻylak senga juda ketibdi это платье тебе очень к лицу (очень идёт);
14 вмещаться; помещаться, входить; bu samovarga besh litr suv ketadi в этот самовар входит пять литров воды; bu idishga necha litr sut ketadi? сколько литров молока войдёт в эту посуду?;
15 в отриц. ф.: ketmaydi не пойдёт, не приемлемо; нельзя; номер не пройдёт;
16 в роли вспомогательного глагола означает: 1) после деепр. на
-a/-y основного глагола начало и быстрое развитие действия: ◆ soʻzlay ~ заговорить, начать говорить; bola koʻchaga yugura ketdi ребёнок (вдруг) побежал на улицу; u oʻz oʻgʻlini maqtay ketdi он начал хвалить своего сына; 2) после деепр. на -(i)b основного глагола а) обозначает удаление от говорящего или действующего лица: ◆ olib ~ уносить; увозить; ◆ chiqib ~ 1) выйти; 2) выскочить, соскочить; ◆ oʻtib ~ 1) проходить, проезжать (мимо чего-л.); 2) перегонять (кого-что-л.); 3) миновать (о времени); ◆ vaqt oʻtib ~da время (быстро) проходит; б) указывает на внезапность действия: yuragim oʻynab ketdi у меня сердце заколотилось; bola qoʻrqib ketdi ребёнок испугался; ot munkib ketdi лошадь споткнулась; в) указывает на завершённость действия: u kecha Toshkentga joʻnab ketdi он вчера уехал в Ташкент; havo ochilib ketdi небо прояснилось; u juda sevinib ketdi он очень обрадовался; quyosh botib ketdi солнце уже зашло; poyezd joʻnab ketdi поезд уже отправился; yomgʻirda boʻkib ketdim я (окончательно) промок под дождём; ◆