yoʻl

Vikilug‘at dan olingan


Flag of Uzbekistan.svg Oʻzbekcha (uz)[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

yoʻl

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

YOʻL 'qatnov uchun xizmat qiladigan sath’. [Kam-pir] yolgʻizoyoh y oʻ l d a n bitta-bitta yurib ketdi (Oʻlmas Umarbekov). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu koʻp maʼnoli ot asli yo:l tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 217), keyinroq o: unlisining choʻziqlik be.lgisi yoʻqolgan (ПДП, 389; DS, 270, Devon, I, 97). Yo:n— feʼliga qiyoslab, yo:l soʻzi asli y° - asosidan —l qoʻshimchasi bilan yasalgan deb taxmin qilinadi (ЭСТЯ, IV, 218).
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi[tahrirlash]

1 Odamlar, jonivorlar va b. nar-salar qatnovi natijasida yer sathida iz bosilib hosil boʻlgan uzun, davomli qism, qatnov qismi. ◆ Soʻqmoq yoʻl. Qirdagi har to-monga ketgan yoʻllar. tt Yoʻl adirning eng yotiq yeridan tushgan boʻlsa ham, Turgʻunoy tizzasi-ni ushlab, zoʻrgʻa qadam bosardi. A. Qahhor, «Maston» . ◆ Choʻlning yoʻli ingichka.. "Boychechak" . ◆ Dovon orqali.. bitta ot yoʻli bor, xolos. Shu tor yoʻldan Afgʻonistonga oʻtsa ham boʻladi. K. Yashin, «Hamza» .

2 Umuman, kishilar yoki transport kat-novi uchun maxsus belgilangan yer boʻlagi. ◆ Avtomashina qatnaydigan yoʻl. Asfalt yoʻl. Tosh yoʻl. Uzoq yoʻl. mm Mashina yoʻlini kesib oʻtayotgan podaga signal berganda, choʻchib oʻzi-ga keldi-yu, atrofga qaradi. S. Ahmad, «Yul-duz» . ◆ Mehmonxona yonidagi yer osti yoʻlidan oʻtib, gulzor maydonga chiqishdi. Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol» .

3 Kema va samolyotlar qatnashi uchun maxsus belgilab qoʻyilgan yoʻnalish, trassa. ◆ Suv yoʻli. Havo yoʻli.

4 Yoʻnalishdagi harakat jarayoni, yoʻlda davom etayotgan yurish. ◆ \Xotin\ Kumushga qarab davom etdi: Anu kungi soʻzingiz bilan, yoʻldan qayrshshb kirgan edim. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Oʻrmonjon yoʻl boʻyi gapirmadi.. A. Qaxdor, «Qoʻshchinor chiroqlari» . ◆ Men uning uchun bir ziyoratchi, nazrini beraman-u, yoʻlim-ga ketaveraman. K. Yashin, «Hamza» . ◆ -Zarari yoʻq, — dedi Meʼmor. — Buni yoʻl mashaqqati dey-miz. Mirmuhsin, «Meʼmor» .

5 Yurish, qatnov yoʻnalishi. ◆ ..birov “Xo-tiningni ukang nikohlab oldi, uyga bormay qoʻya qol!” degan ekan, u ham yoʻlni boshqa yoqqa soldirib ketibdi. A. Qahhor, «Qoʻshchinor chi-roqlari» .

6 Biror joy, makonga sayohat yoki boshqa maqsadda qilinadigan yurish; safar. ◆ Yoʻl anjomlari. Yoʻlga hozirlanmoq. Yoʻlga chiq-sang, yoʻldoshing boʻlsin. Maqol . ■■ [ Otabek] ◆ Bu soʻroqni oʻz-oʻziga ham berib koʻrmagan, goʻyo burungidek Margʻilon yoʻliga oshiqib hozirla-nar edi. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Shoh Mashrab yoʻlga chiqsalar, xudoning qudrati bilan, yerning tanobi tortilib, yoʻl qisqa-rar ekan. Oybek, «Tanlangan asarlar» .

7 Bosib oʻtiladigan oraliq; masofa. ◆ Bun-dan buyon mototsikl yoʻlingizni yaqin qiladi. S. Anorboyev, «Toʻrtkoʻzning boshidan kechirgan-lari» . ◆ U Miyon Qudrat hazratni ziyorat qilish uchun ozmuncha yoʻlni piyoda bosib keldimi? K. Yashin, «Hamza» .

8 Maʼlum bir transport vositasi uchun yoʻnalish qurilmasi. ◆ Temir yoʻl. Tramvay yoʻli.n ◆ Poyezd yoʻli mayda tosh, Boyning qizi qa-lamqosh. "Boychechak" .

9 Ayrim narsalarning yoʻnalish chizigʻi, joy oraligʻi. ◆ Nafas yoʻli. Siydik yoʻli. Xas-xashaklar suv yoʻlini toʻsib qoʻyibdi.

10 Biror narsaga, yuzaga tortilgan, tu-shirilgan chiziq, iz. ◆ Bir yoʻli oq, bir yoʻli moshrang beqasam.yat ◆ Eshikda tikkasiga oq va qora yoʻllardan iborat pijama kiygan, boshyalang Azimboyev koʻrindi. "Guldasta" .

11 Qator, satr; misra. ◆ Bir necha yoʻl xat.yat \Anvar Raʼnoga. ] ◆ Mening yozganimni senuyat qilmasang, men ham sening yozganingni uyat qilmayman. Lekin shart shuki, mening ikki yoʻlimga javob boʻlsin. A. Qodiriy, «Mehrob-dan chayon» .

12 koʻchma Biror narsaning yoʻnalish, kelish-ketish oqimi, yoʻnalishi. ◆ Hayot oʻz yoʻlidan borar, bahor bolalarga oʻz quvonchi, oʻz shodliklarini saxiylik bilan taqdim etgan edi. Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloqsol» . ◆ Xamza haqiqat yoʻlidan, maʼrifat yoʻlidan, Fur-qat vasiyat qilgan yoʻldan boradi. K. Yashin, «Hamza» .

13 Faoliyatda amal tarzi, qilinadigan, tutiladigan ish-amal. ◆ Hozir senlarga ikki yoʻl: oʻgʻil, qizingni sotib boʻlsa ham, oʻttiz ikki tangani Azizbek xazinasiga toʻlash yoki es borida etakni yopib, Azizbekni oradan koʻtarish.. A. Qodiriy, «Oʻtgan kunlar» . ◆ Taq-dirdan shikoyat qilmadim sira, Sizga ham shu yoʻlni maslahat koʻrdim. Shuhrat . ◆ Ikkisining yoʻli ham gumrohlikdan boshqa narsa emas. Biri yigʻib oʻlgan, biri yeb oʻladi. Oybek, «Tanlangan asarlar» .

14 Kuy, qoʻshiq va sh.k. da oʻziga xos usul. ◆ Orzuyu armonimni sheʼriy yoʻlda qaytadan

Soʻzlab turibman, balki yoshlik boʻlib bahona. A. Oripov. ◆ Zebi kirib, mayda yoʻllardan bi-rini oldi. Dutorning ovoziga endigina oʻz ovo-zini qoʻshaman deganda, tashqaridan mingbo-shini chaqirdilar. Choʻlpon, «Kecha va kunduz» .

15 Imkon chorasi. ◆ Hech boʻlmasa, jonni saqla edi sen, Bir yoʻl topib qochmoq kerak bu eldan. H. Olimjon . ◆ Sodiqjon boyvachcha changaliga tushgan qizning kimligini bilgisi keldi. Ammo soʻrab bilishning hozir asti yoʻli yoʻq edi. K. Yashin, «Hamza» .

16 koʻm. vzf. (asosan oʻ.-p. k. da — yoʻlida) Sabab, maqsad kabi maʼnolarni bildira-di; bora(si)da, uchun. ◆ Kimiki xalq yoʻlida, xalq gʻamida ter toʻksa, qoʻli hamma yerda baland boʻlsin.. M. Ismoiliy, «Fargʻona t» .o. ◆ Shuning uchun ham senga yetishmoq yoʻlida jonni xatarga qoʻyib, kecha-kunduz yugurganman-da.. K. Yashin, «Hamza» . ◆ Oʻquvchilarni joʻshqin mehnat faoliyatiga tayyorlash yoʻlidagi iz-laniiiarimiz hozirning oʻzida oʻz samarasini bermoqda. Gazetadan .

Yoʻl bermoq 1) oʻtib ketish uchun yoʻlni boʻshatmoq. ◆ Mansur pastak eshikni ochib, Gav-harga yoʻl berdi. U. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol; 2) toʻsqin boʻlmaslik, qarshilik qilmaslik; imkon bermoq, yoʻl qoʻymoq» . ◆ ..ular mehnat ahlini istaganlaricha ishla-tib, hamyonlarini yana ham qappaytirishlari uchun avomning fikrini ochishga yoʻl bermay-dilar. K. Yashin, «Hamza» . Yoʻl bosmoq Maʼlum masofani yurib oʻtmoq. ◆ Maston necha kilometr yoʻl bosganini va yana necha kilometr bosish kerakligini bilar edi. A. Qahhor, «Maston» . Yoʻl boshlamoq 1) yoʻlovchilarni bosh-lab yurmoq. ◆ -Yuring, — dedi Talʼat yoʻl bosh-lab. Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol; 2) ish-faoliyatda rahnamolik qilmoq; yetakchi-lik qilmoq, yetaklamoq» . Yoʻl boʻlsin? 1) qayoqqa boryapsiz? ◆ Ha, yigitning guli, yoʻli-ngiz boʻlsin?T. Malik, Ajab dunyo; 2) (j.k. bizan) koʻchma biror ishni bajarish kimsa-ning qoʻlidan kelmasligini ifodalash uchun ishlatiladi. ◆ Sheʼr yozishga senga yoʻl boʻlsin.Yoʻl koʻrsatmoq 1) olib boradigan yoʻlni koʻrsatmoq. ◆ Adashgan yoʻlovchiga yoʻl koʻrsatmoq; 2) yoʻl-yoʻriq koʻrsatmoq, «qanday yoʻl tutish-ni aytmoq» . ◆ [Yormat] Ellikboshiga yalindi: -Man gʻaribga yoʻl koʻrsating. Kimga arz qilay? Oybek, «Tanlangan asarlar» . Yoʻl olmoq Biror tomonga yurishni boshlamoq, yoʻlga tush-moq. ◆ Tongotarda hujradan chiqqan Memor karvonsaroy hovlisini kesib oʻtib, darvoza-dan tashqariga yoʻl oldi. Mirmuhsin, «Meʼ-mor» . Yoʻl solmoq ayn. yoʻl olmoq. ◆ Yarash polvon toʻgʻri kolxoz idorasiga yoʻl soldi. S. Siyoyev, «Otliq ayol» . Yoʻl qoʻymoq ayn. yoʻl bermoq 2. ◆ ..nimaiki ish qilsa, odamlar xursand boʻli-shini oʻylashi, saxiyligi bironta kishining bu qizga oʻqrayib qarashiga yoʻl qoʻymasdi. Mirmuhsin, «Meʼmor» . ◆ -Ota, ustoz hagʻrshr, — dedi Hamza. — Hiylaga baʼzan shariat ham yoʻl qoʻyadi. K. Yashin, Hamza. Yoʻlga kirmoq Yurishni boshlamoq (goʻdak haqida). ◆ Adolat yoʻlga kirdi degandan boillab topganini san-diqqa tashladi. S. Zunnunova, «Olov» . ◆ ..qoniga belangan dadangni koʻtarib kirganlarida, sen yoʻlga kirgan eding. Y. Shamsharov, «Toshqin» . Yoʻlga solmoq Yaxshi gapirib, aldab-suldab koʻndirmoq, roziligini olmoq. ◆ Boʻtaboyuni [Sodiqni] aldab-suldab yoʻlga solmoqchi boʻldi. S. Ahmad, «Hukm» . Yoʻlga tushmoq 1) biror yoʻl bilan (biror tomon) yurishni boshlamoq. ◆ [Nuri\ .. qovun polizni sayr qilishni bahona qipdi-da, akasining oʻgʻli Rafiqjon bshshn birga yoʻlga tushdi. Oybek, «Tanlangan asarlar; 2) toʻgʻri yoʻl, meʼyoriy iz (yoʻnalish)ga tushmoq, shunday holat kasb etmoq» . ◆ Savod-sizlikni tugatish boʻyicha oʻqish bir qadar yoʻlga tushib oldi. K. Yashin, «Hamza» . Yoʻlga chiqmoq Yoʻlga otlanib yura boshlamoq, yoʻl olmoq. ◆ Vzvod yarim tunda yoʻlga chiqdi, raz-vedkaga. T. Rustamov, Mangu jasorat. ◆ ..av-zoyidan sezdiki, u shum niyat bilan yoʻlga chiq-qan. "Yoshlik". Yoʻlga qoʻymoqTashkil qilmoq, ishga solib yubormoq; rivojlantirmoq; tar-tibga solmoq. ◆ Yoshlar oʻrtasida targʻibot ish-larini yoʻlga qoʻymoq. Yoʻldan ozdirmoq No-toʻgʻri (nomaqbul) yoʻlga boshlamoq, yomon yoʻlga chalgʻitmoq. ◆ Sizning muloyim, odobli singlingizni ham yoʻldan ozdirishim mumkin. Mirmuhsin, «Meʼmor» . Yoʻldan toydirmoq Notoʻgʻri yoʻlga chalgʻitmoq,-burmoq. ◆ ..musul-monlarni haq yoʻldan toydirmoqchi boʻlgan shul kitoblarni agʻdar-toʻntar qilib, koʻchaga chi-qarib tashlagim keldi. K. Yashin, «Hamza» . Yoʻldan urmoq Toʻgʻri yoʻldan chalgʻitmoq. ◆ Yoʻq, endi Mengliboyni hech kim yoʻldan urolmaydi. S. Ahmad, «Yulduz» . ◆ Tagʻin meni yoʻldan uryapti deb oʻylamang. Sizni yaxshi koʻrganim uchun ay-tyapman. Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol» . Yoʻldan chiqarmoq ayn. yoʻldan urmoq. Yoʻldan qaytarmoq 1) orqaga qaytishga majbur qil-moq; 2) koʻchma kishini yomon xulq yoki no-joʻya xaggi-harakatdan tiymoq, toʻxtatib qol-moq. ◆ Muhammadrajab.. xotini orqali uni shu yoʻldan qaytarishga urindi. A. Qahhor, «Sarob» . Yoʻli ochilmoq Baxtli boʻlib, ishi yurishib ketmoq. ◆ Yoʻli ochilgan yigitning yangasi oldi-dan chiqar. Maqol . Yoʻli tushmoq Yurishi, safari biron joy, (tomon)ga toʻgʻri kelmoq. ◆ Qabristonga tushganda yoʻlim, Men shu gʻam-ginholni koʻraman. A. Sher, «Qadimgi kuy» . Yoʻli uchun ayn. yoʻliga ◆ ..yolgʻizgina qizining koʻz yosh-lariga yuragi dosh berolmadimi yoki yoʻli uchun shunday qildimi — Abdurahmonboy.. qizini yupatishga tushdi. K. Yashin, «Hamza» . Yoʻling-dan qolma Senda ishim yoʻq, menga keraging yoʻq, ketaver. ◆ “Yordam bergan boʻlsangiz, rak-mat, yoʻlingizdan qolmang”, demaydimi qiz. Oʻ. Hoshimov, «Qalbingga quloq sol» . Oq yoʻl tilamoq q. oq. ◆ ..ular bshtn changga botib bo-rayotganligidan mamnun boʻlib, ichida unga oq yoʻl tshtb, deraza pardasini tushirdi. K. Yashin, «Hamza» .


Sinonimlari[tahrirlash]

Antonimlari[tahrirlash]

ЙЎЛ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Ot[tahrirlash]

{{|yoʻl|face=bosh|tili=uz}} (koʻplik yoʻllar)

Ruscha ru

yoʻl
1
дорога, путь; трасса; // дорожный; ◆ temir ~ железная дорога; ◆ tosh ~ шоссейная дорога; ◆ soʻqmok ~ тропа, тропинка; ◆ havo ~i 1) лётный путь, воздушная трасса 2) анат. дыхательные пути, ◆ yer osti ~lari подземные пути; ◆ Somon ~i астр. Млечньй Путь; ◆ samolyot shimolga tomon ~ soldi (или oldi) самолёт взял направление (путь, курс) на север; самолёт лег курсом на север; ◆ ~ bosmoq идти, шагать;
2 дорога, путь, маршрут; рейс (поездка); // дорожный; ◆ ~ kira или ◆  ~ haqi плата за проезд; ◆ uzoq ~ дальняя дорога, ◆ ~ anjomlari дорожные вещи; ◆ ~ olmoq отправляться в пугь; ◆ Lenin ~idan bormoq идти по ленинскому пути; ◆ partiyaning bosh ~i генеральная линия партии; ◆ ~ izlamoq или qidirmoq искать выход; ◆ ~ ochildi представилась возможность; ◆ ~ solmoq 1 ) прокладывать путь, строить дорогу; 2) отправляться в путь, направляться; ◆ ~ga solmoq направлять; ◆ ~ga tushmoq (или chiqmoq) отправляться в дорогу; ◆ ishni ~ga qoʻymoq налаживать работу (дело); ◆ ~(ga) boshlamoq вести за собой, направлять, указывать путь (дорогу); ◆ ~ topmoq находить выход; ◆ ~iga yurmoq следовать примеру (кого-л.); ◆ ~da qoldirmoq опередить, оставить позади; ◆ ~dan urmoq (или ozdirmoq, chiqarmoq) сбивать с правильного пути; ◆ ~ tutmoq держать (брать) курс; вести линию на...; придерживаться (чего-л.); ◆ toʻgʻri ~ tutmoq придерживаться правильного пути; вести правильную линию; ◆ zinhor manmanlikning ~ini tutma никогда не становись на путь зазнайства; не зазнавайся; ◆ ~ni toʻsmoq загораживать (кому-л.) дорогу; препятствовать (кому-л.); ◆ ~im tushdi мне было по пути; ◆ dunyo orttirish ~iga tushmoq стать на путь наживы, накопления богатства; ◆ ~ qoʻymoq допускать, позволять; ◆ ~ qoʻyib bermoq попустительствовать; ◆ ~dan toymoq (или ozmoq) пойти по ложному пути; сбиться с пути истинного; ◆ ~dan qaytarmoq отговаривать; ◆ oq ~ ! счастливый путь!; ◆ oq ~ tilamoq желать (кому-л.) удачи, счастливого пути; ◆ ~ing ochiq! скатертью (тебе) дорога!; ◆ ~ing ochilsin! желаю тебе удачи! пусть будет тебе удача!; ◆ ~ yurdi, ~ yursa ham moʻl yurdi фольк. (букв. он шёл, шёл и много прошёл долго ли, коротко ли); ◆ ~ boʻlsin? куда едете (идёте)?; куда держите путь?;
3 строка, строчка; ◆ bir necha ~ xat yozmoq написать несколько строчек;
4 полоса, полоска;◆ bir ~i oq, bir ~iqizil mato материя в белую и красную полоску;
5 путь способ, приём; ◆ yangi ~ bilan ish olib bormoq работать по новому способу; ◆ bu masalani ikki ~ bilan hal qilmoq (или echmoq) mumkin эту задачу можно решать двумя способами (двумя путями);
6 с.-х. борозда, грядка; арычек (на поле);
7 в роли служебного имени; yoʻlida по, для, ради, за; ◆ yuqori hosil olish ~idagi yutuqlar успехи в деле получения высокого урожая;◆ doʻstlikni mustahkamlash ~ida intilish стремление к укреплению дружбы; ◆ vatan ~ida jonni ayamaslik не жалеть жизни для родины; ◆ 

  • ora ~da qolmoq остановиться на полпути, не довести какого-либо дела до конца.