Kontent qismiga oʻtish

yuz

Vikilug‘atdan olingan

Oʻzbekcha (uz)
[tahrirlash]

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

yuz

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

YUZ I ’boshning burun, ogʻiz joylashgan old qis-mi\ ’aft’. Qizgʻin boʻgʻuvchi havo yu z g a uradi (Oybek). Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni ang— latgan bu koʻp maʼnoli ot dastlab yü:z tarzida talaffuz qilingan (ДС, 288), keyinroq ü: unlisining choʻziqlik belgisi (Devon, III, 156; DS, 287), oʻzbek tilida yum — shoqlik belgisi yoʻqolgan: yoʻ:z > yoʻz > yuz.

YUZ II ’oʻnta oʻnlikka teng miqdor’. Ellik soʻmlik pullarimni yu z soʻmliklarga almashtirib oldim. Qadimgi turkiy tilda ham shunday maʼnoni anglatgan bu ot dastlab yü:z tarzida talaffuz qilingan (ЭСТЯ, IV, 260), keyinroq ü: unlisining choʻziqlik belgisi (Devon, I, 109, DS, 288), oʻzbek tilida yumshoqlik belgisi yoʻqolgan: yü:z > yüz > yuz.
Oʻzbek tilining etimologik lugʻati (I-jild) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q. Adabiyotlar roʻyxati.

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi I[tahrirlash]

  1. Odam boshining old tomoni, old tomondan koʻrinishi; bet. ◆ Choʻziq yuz. ◆ Qizil yuz. ◆ Kulcha yuz. ◆ Yuzini yuvmoq. ◆ Boshqalar boʻlsa, Niyoz qushbegining soʻzidan keyin.. hojining yuziga tikilgan edilar. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ ◆ Qizgʻin boʻg‘uvchi havo yuzga uradi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Kanizak.. durrasining uchi bilan yuzini bekitib, teskari oʻgirildi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“
  2. Inson betining u yoki bu tomoni; yonoq. ◆ Raʼno supaga oyoq solintirib oʻtirib oldi. Kampir uni koʻrib, avval oʻzini yoʻqotib qoʻydi, keyin boʻynidan quchib, u yuzidan, bu yuzidan oʻpdi. Abdulla Qahhor, „Koʻk konvert“ ◆ Uning yuzlarida, dudoqlarida yigitning yuragini erituvchi bir tabassum yonadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ ..bu yigitning surati.. oʻng yuzidagi qora xoli Shahzodaga uyqu bermay qoʻydi. Komil Yashin, „Hamza“
  3. Biror narsaning ustki tomoni, yuzasi; sirt, sath. ◆ Qir yuzini lolalar qotagan. Koʻk yuzini bulut bosdi. Oyning yuzida ham dogʻ bor. Maqol ◆ Mana, ikki oyning ichida yaydoq dala yuzi yam-yashil gʻoʻza nihollari bilan qoplandi. Gazetadan ◆ Derazalarga urshggan yomgʻir parchalari oyna yuzini yuvib.. pastga oqardi. E. Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ ..uning qor yuzida jimirlab oʻynashi koʻzni qamashtirardi. Husayn Shams, „Dushman“
  4. Ayrim narsalarning u yoki bu tomoni, tarafi, qirgʻogʻi. ◆ Koʻchaning ikki yuzida katar uylar. yat ◆ -Daryoning bul yuzida qolib, ul yuzidagi yoriga yetolmay qaqshagan badbaxt oshiq shoʻri boshimda, — dedi Gʻulomjon. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ ◆ Musulmonqul Chirchiq boʻyiga kelib yetganda, qushbegi boshliq Toshkent yigitlari ham suvning berigi yuzida kutib turgan edilar. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
  5. Obroʻ, eʼtibor; yuz-xotir. ◆ Er yuzini yer ochar, yer yuzini er ochar. Maqol ◆ [Yusufbek hoji:] Har holda hurmatlarini bajo keltir, Margʻilon degan shahardan sening yuzingni deb keladilar. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
  6. Kesish yoki chopish asboblarining tigʻi. ◆ Pichoqning yuzi. ◆ Boltaning yuzi. ◆ Goʻrkov ketmon ursa, yer naq toshday, ketmon yuzini qayiribdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
  7. mat. Tekislik yoki sirtning chiziqlar bilan oʻralgan qismi; sath. ◆ Doiraning yuzi. ◆ Uchburchak yuzi.
    Yer yuzi - 1) yerning yuzasi, sirti. ◆ Mamatov bilan Boboyorovlar brigadasida shudgor qilish oʻrniga faqat yer yuzi tirmalangan, xolos. "Mushtum" 2) butun olam; dunyo, jahon. ◆ Toshkent yer yuzining turli joylaridagi birodarlashgan shaharlar bilan mustahkam doʻstlik aloqalarini oʻrnatgan. Gazetadan
    Yer yuzini koʻrmoq - dunyoga kelmoq, paydo boʻlmoq. ◆ -Buning oʻz oti oʻzi bilan. Yetti oyda yer yuzini koʻrdi. Yettivoy boʻladi-da, — debdilar [buvim]. E. Raimov, „Ajab qishloq“
    Yorugʻ yuz bilan - hech qanday kamchilik yoki aybsiz holda. ◆ Barakali yuk bilan dekadaga otlanib, Yashin yorugʻ yuz bilan xushnud qadam tashladi. "Mushtum"
    Yuz amri shirin - bet betga tushib turganda, yuz-xotirga borish, biror ish, xatti-harakatdan oʻzini tiyishni bildiruvchi ibora. ◆ -Toʻgʻri, yuz amri shirin-da! — Tursun aka jahl bilan eshikni yopib chiqib ketdi. "Mushtum"
    Yuz bermoq - yuzaga kelmoq; boʻlmoq. ◆ Bu shu qadar tez yuz berdiki, Hafiz ham, uning yonida turgan odamlar ham yiqilganidagina koʻrib qolishdi. Oʻlmas Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“ ◆ Asosiy qurilish ishlari keng quloch ottirilgan boʻlsa, nega bunday hol yuz berishi mumkin?! "Oʻzbekiston qoʻriqlari"
    Yuz koʻrar - etn. nikohning ertasi kuni koʻrmana bilan kelin koʻrish marosimi.
    Yuz koʻrsatmoq - paydo boʻlmoq, koʻrinmoq. ◆ Xayol girdobida choʻmilib yotar, Unda yuz koʻrsatar yashnagan sarob. Rauf Parfi, „Koʻzlar“
    Yuz ochmoq - namoyon boʻlmoq, oʻzini koʻrsatmoq. ◆ Yangi bir kitobni varaqlaganday, Kunlar oʻtadi-yu, yuz ochar bahor. Yo. Mirzo ◆ Mashina koʻp yurmay, doʻnglikdan oʻtdi-yu, tamomila boʻlak manzara yuz berdi. "Oʻzbekiston qoʻriqlari"
    Yuz tutmoq - oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan narsa, harakat, holat sari yoʻnalishni bildiradi. ◆ Inqirozga yuz tutmoq. ◆ Gulxaniy feodalizm tuzumining tushkunlikka yuz tutgan bir davrida Qoʻqon xonligida yashadi va ijod etdi. "OʻTA" ◆ Yuraklarni qattiq oʻynatgan hovliqish damlari oʻtdi, endi nafas oʻnglanishga qarab yuz tutdi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
    Yuz oʻgirmoq - 1) ayn. yuzini oʻgirmoq. ◆ -Menimcha, uylanishdek nozik bir ish dunyoda yoʻqdir, — dedi Rahmat va Otabekka yuzoʻgirdi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 2) aloqani uzmoq; kechmoq. ◆ Agar yana bir ogʻiz soʻz aytsang, men sendan yuz oʻgiraman! Mirmuhsin, „Me’mor“ ◆ Qarindoshlarimiz ham dadamdan yuz oʻgirishgan. Piyanista deyishadi. E. Raimov, „Ajab qishloq“
    Yuzi yorugʻ - ish-faoliyat, xatti-harakatida kamchiligi yoki aybi yoʻq holatli. ◆ Xirmonimiz barakali boʻlsa, davlatimiz, xalqimiz oldida yuzimiz yorugʻ boʻladi. Gazetadan ◆ Eshitdim. Haytovur, bechora qizning yuzi yorugʻboʻldi. Nazir Safarov, „Tanlangan asarlar“
    Yuzi yoʻq - or-nomusi, uyati yoʻq; betsiz. ◆ Shu tobda Mirbadal koʻzimga koʻrinarmidi-ya. Yuzi yoʻq ekan! N. Safarov, „Tanlangan asarlar“
    Yuzi chidamaslik - oriyati yoʻl qoʻymaslik. ◆ Hadeb ishdan javob soʻrab kelaverishga yuzim chidamay qoldi. "Mushtum" ◆ Sodiqjon boyvachcha "uch tanob yer, katakdek chorbogʻ"ni anchadan beri koʻz ostiga olib yurar, lekin buni Poʻlat otaga aytishga yuzi chidamay kelardi. Komil Yashin, „Hamza“
    Yuzi shuvut - q. shuvut. ◆ Endi yuzi shuvut, nima qilishini bilmay oʻtiribdi. S. Yunusov, „Kutilmagan xazina“
    Yuzi qora - aybdor, gunohkor holatli. ◆ ..oʻz joni va ikki bolasini deb, ikki lochinni tutib bersa, yuzi qora boʻlib, el ichida qanday bosh koʻtarib yuradi keyin. Komil Yashin, „Hamza“
    Yuzi qursin - nafrat, hazar ifodalovchi ibora. ◆ Yomonning yuzi qursin..
    Yuziga aytmoq - shaxsan oʻziga ochiq, roʻyirost aytmoq. ◆ U.. majlislarda kimning aybi boʻlsa, shartta yuziga aytaverardi. Said Ahmad, „Ufq“ ◆ Hozir oʻzlari boʻlganda, yuzlariga aytar edim.. Yaxshisi, xalaqit bermasinlar. Nazir Safarov
    Yuziga yopiq - qulf yoki boshqa narsa bilan mahkamlanmay berkitib (yopib) qoʻyilgan (eshik, deraza kabilar haqida). ◆ Burchakda, yerdan ikki yarim gazlar yuksaklikda kun botishga qaratib qurilgan ikkita koʻrimsiz bir betli eshiklar yuzlariga yopiq holda edi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
    Yuziga yopmoq (yoki bekitmoq) - qulflamay yoki boshqa narsa bilan mahkam (ochilmaydigan) qilmay berkitmoq (yopmoq). ◆ Yuvosh gʻiyqillatmaslikka harakat qilib, derazani yuziga yopib qoʻydi. E. Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ ..tuvoqni yopib, koʻcha eshikni yuziga bekitdi-da, supaga chiqib, omonatgina yonboshladi. R. Fayziy, „Hazrati inson“
    Yuziga oyoq qoʻymoq (yoki tiramoq) - q. oyoq.
    Yuziga solmoq - taʼna, minnat tarzida oʻzicha gapirmoq. ◆ Uni yuz-xotir qilmay, zolimligini dangal yuziga solishdi. Komil Yashin, „Hamza“ ◆ Vaholonki, odamlar esida saqlab yurarkan. Yigʻib yurib, yuzingga solarkan. I. Rahim, „Zangori kema kapitani“
    Yuziga qaramaslik (yoki bormaslik) - oʻzgaga berish, sarflash va shu kabida ayab, hisoblashib oʻtirmaslik. ◆ Baraka top, aylanay, yigit degan shunaqa mard boʻlsa. Besh soʻm, oʻn soʻmning yuziga qaramasa! Odil Yoqubov, „Tilla uzuk“ ◆ Bular bir tiyin, ikki tiyin, besh tiyinning yuziga qaramay, choyga, nonga.. ortiqcha pul toʻlab ketar edilar. Gʻafur Gʻulom, „Shum bola“
    Yuzini yerga qaratmoq - yuzi shuvut holga solmoq, or-nomusdan xijolatli holga tushirmoq. ◆ Vatanning amri shu, burchingni bajar, Oxiri yuzimni yerga qaratma! Gʻayratiy ◆ Hasan akaning yuzini yerga qaratadigan boʻldik. E. Raimov, „Ajab qishloq“
    Yuzini koʻrmoq - oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan narsa, joy va sh.k. da paydo boʻlmoq, koʻrinmoq maʼnosini bildiradi. ◆ Dunyo yuzini koʻrmoq. ◆ Lermontovning rus dramaturgiyasining ajoyib durdonalari hisoblangan sahna asarlari faqat bir necha oʻn yildan keyingina sahna yuzini koʻrdi. Gazetadan
    Yuzini oʻgirmoq - 1) yuzini boshqa tomonga burmoq. ◆ -Sizning oldingizda yechinaymi? -Uyalsangiz, men yuzimni oʻgirib turay. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 2) ayn. yuz oʻgirmoq. ◆ Avom ulardan yuzini oʻgirgan.. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Faqat kechagina yuzini oʻgirib olgan bu sitamkor baxt Madumar oilasiga toʻlib-toshib, quchoq ochib keldi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“
    Qaysi yuz bilan - uyalmay-netmay, qanday qilib. ◆ Endi qaysi yuz bilan xalqqa qaraymiz? Odil Yoqubov, „Er boshiga ish tushsa“ ◆ Undoq boʻlsa, bu yerga qaysi yuz bilan keladi? Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“

Morfologik va sintaktik xususiyatlari[tahrirlash]

yuz

Aytilishi[tahrirlash]

Etimologiyasi[tahrirlash]

Maʼnoviy xususiyatlari[tahrirlash]

Maʼnosi II[tahrirlash]

  1. snq. son 100 raqami va shu raqam bilan ifodalangan son, miqdor. ◆ Yuz qadam. ◆ Yuz soʻm. ◆ Yuz dona qilam. ◆ Bundan yuz yil ilgari. ◆ Yuz darajali termometr. ◆ Yuzdan bir qism. ◆ Yuzgacha sanamoq. ◆ Mingni yuzga boʻlmoq. ◆ Jiyan, aqling boʻlsa, kishining bir tiyiniga xiyonat qilma. Tiyin ham pul, yuz., soʻm ham pul. Oybek, „Tanlangan asarlar“
  2. s. t. Koʻp, koʻp marta. ◆ Mard bir oʻylar, nomard yuz oʻylar. Maqol ◆ Adolat yuz iztirobda toʻlgʻangan qalbini yengdi-yu, boshini koʻtardi. S. Zunnunova, „Gulxan“ ◆ Yoʻlchi oʻz onasidan yuz martalab eshitgan gaplarni Mirzakarimboy hikoya qila boshladi. Oybek, „Tanlangan asarlar“

Sinonimlari[tahrirlash]

chehra,oraz,aft,bashara,turq,bet,jamol,diydor,ruxsor

Antonimlari[tahrirlash]

ЮЗ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Tarjimalari[tahrirlash]

Ruscha ru

yuz I
1
лицо; физиономия; ◆ qizil yuz румяное лицо; ◆ choʻziq yuz продолговатое лицо; ◆ yuz harakati мимика; ◆ yuz tuban лицом вниз, ничком; ◆ yuz tuban yiqilmoq падать лицом вниз; ◆ yuzi yorugʻ перен. он оправдал доверие; он ликует, на нём нет греха; ◆ borning yuzi yorugʻ, yoʻqning yuzi choriq посл. имущий ликует, а неимущий вздыхает; ◆ uning yuzi issiq, soʻzi yoqimli у него симпатичное лицо, слова его приятны (о милом, добродушном человеке); ◆ yuzi oyday у неё лицо как луна (о красавице); ◆ yuzi shamgin (или shuvut) ему совестно, он стыдится; ◆ yuzi qora презренный, проклятый, отверженный; низкий; ◆ yuz bermoq случаться, произойти, иметь место; ◆ kecha qiziq bir hodisa yuz berdi вчера произошёл забавный случай; ◆ nima hodisa yuz berdi? что случилось, что произошло?;◆ yuz koʻrmoq употребляется только в отриц. оборотах со значением: 1) не видеть чего-л., не иметь дела с чем-л.; ◆ bir haftadan beri kitob yuzini koʻrganim yoʻq я уже целую неделю не вижу книг (т. е. не читаю книг); ◆ Bu yil poyezd yuzini koʻrganim yoʻq. (А. Ќаћћор, «Сароб») В этом году я ни разу не видел поезда (т. е. не ездил поездом); 2) не иметь чего-л.; ◆ Farzand yuzini koʻrgan emasman . (Ойбек, Ќутлуѓ ќон») У меня не было детей...; ◆ yuz koʻrar этн. визит родственников мужа к молодой на другой день после свадьбы; ◆ yuz koʻrmas boʻlmoq окончательно порвать (с кем-л.); навсегда разойтись друг с другом; ◆ u men bilan yuz koʻrmas boʻlib ketgan мы с ним окончательно разошлись; ◆ yuz tirnamoq (или yulmoq) царапать (себе) лицо (от стыда, злобы, скорби и т. п.); ◆ yuz tutmoq направляться, идти, ехать (куда-л.); ◆ tanazzulga yuz tutmoq идти к упадку; ◆ yuz chidamaydi совестно, стыдно, неудобно; ◆ buni unga aytishga yuzim chidamadi мне совестно было сказать ему об этом; ◆ yuz oʻgirmoq 1) отворачиваться с недовольным видом; 2) порвать, прекратить отношения (с чем-л.); 3) повернуться лицом (к. кому-чему-л.); ◆ yuzga aytmoq сказать в лицо; ◆ biror narsaning yuziga kelmoq считаться с чем-либо; ◆ u uncha-munchaning yuziga kelmaydi он не считается с мелочами; ◆ eshikni yuziga yopmoq закрывать, прикрывать дверь; ◆ yuzga solmoq упрекать в лицо; ◆ yuz yuzga tushganda когда встретишься лицом к лицу (с кем-л.); ◆ yuzidan oʻtmoq сделать (что-л.) без чьего-либо ведома; ◆ uning yuzidan oʻtolmadim я не смел (что-л. сделать) без его ведома; ◆ yuzingda koʻzing bor demay без стыда, дерзко, нахально; ◆ yuzini teskari qilsin 1) не дай бог случиться (чему-л.); 2) не дай бог увидеть его;
2 щека; ◆ oʻng yuz правая щека; ◆ ikki yuzi qip-qizil у неё обе щеки красные; она краснощёкая; ◆ u yuzini bu yuziga aylantirmoq (букв. превращать одну щёку в другую) давать сильную пощёчину, крепко ударить по щекё (кого-л.);
3 лицо, поверхность; площадь; слой; ◆ yer yuzi 1) поверхность земли; ◆ yer yuzidan gʻoyib boʻlmoq исчезнуть с лица земли; 2) мир, свет; ◆ suv yuzida на поверхности воды; ◆ oyning yuzida ham dogʻ bor посл. и на поверхности луны есть пятна; соотв. и на солнце бывают пятна; ◆ hovli yuzi площадь двора; ◆ koʻcha yuzi проезжая часть улицы; улица; ◆ bizning uyimiz katta koʻcha yuzida наш дом (расположен, находится) на большой улице; qatiqning yuzi верхний слой на поверхности кислого молока;
4 сторона; ◆ koʻchaning u yuzida по ту сторону улицы; ◆ daryoning narigi yuzida на той стороне реки;
5 головки (сапог, ичигов и т. п.); ◆ etikning yuzi головки сапог;
6 лезвие, остриё; ◆ boltaning yuzi лезвие топора; ◆ pichoqning yuzi остриё ножа; ◆ ketmonning yuzi qayildi погнулось остриё кетменя;
7 мат. площадь; ◆ doira yuzi площадь круга; ◆ uchburchak yuzi площадь треугольника; ◆ 

  • yuz amri shirin см. amr.


yuz II
1
сто; ◆ yuz kishi сто человек; ◆ yuz soʻm сто рублей; ◆ yuz dona qalam сто штук карандашей; ◆ bundan bir necha yuz yil ilgari сотни лет тому назад; ◆ yuz darajali termometr стоградусный термометр; ◆ yuzga kirgan chol столетний старик; ◆ yuz protsentli стопроцентный; ◆ yuz soʻmlik qogʻoz (или pul) сторублёвая бумажка; ◆ yuz soʻmlik kitob 1) сторублёвая книга; 2) книга на сто рублей; ◆ yuzdan bir ulush (или qism) сотая доля (часть); ◆ yuz birinchi сто первый; ◆ yuz soʻm qilmoq разг. давать (за что-л.) сто рублей; ◆ qoʻl soatni yuz soʻm qilsam, - bermadi я предлагал, сто рублей за ручные часы, а он не отдал;
2 перен. много, много раз; ◆ buni yuz marta eshitdim много раз я уже слышал это; ◆ mard bir oʻylar, nomard yuz uylar посл. смельчак раз обдумает, а трус будет много думать (будет проявлять нерешительность).