turmoq

Oʻzbekcha (uz)

Morfologik va sintaktik xususiyatlari

tur-moq

Maʼnoviy xususiyatlari

Maʼnosi

1. Oyoq uzra tik vaziyatda boʻlmoq. ◆ Oyoq uchida turmoq. ◆ Saf tortib turmoq. ◆ Koʻcha boshida turgan yigit. ◆ Tiz choʻkib yashagandan tik turib oʻlgan yaxshiroq. Maqol ◆ [Yoʻlchi] Qoʻl qovushtirmadi, qandaydir xomushlik, beparvolik bilan jimgina turdi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Kirsam, Qoʻqonga ketgan Qayum ponsad uch-toʻrt yigiti bilan qushbegining qarshisida turibdi. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“
2. Biror joy-makon, vaqt, holatda mavjud boʻlmoq. ◆ Tokchada turgan soat. ◆ Koʻcha chetida turgan mashina. ◆ Madrasa tomi qirrasida turib, pastdan paqirda arqon bilan suv tortib olayotgan yigit.. gʻisht tarashlab oʻtirgan keksa odamga oʻzga tilda bir nima dedi. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Oʻq otish nuqtalarida qorovul pulemyotchilar turibdi.. T. Rustamov, „Mangu jasorat“ ◆ Bir hafta turgan boʻlsak, har kuni oltmish xonadondan dasturxon chiqadi. "Oʻzbekiston qoʻriqlari" ◆ Biz katta ishlar, ulugʻ oʻzgarishlar arafasida turibmiz. Sharof Rashidov, „Yangi yer haqida soʻz“ ◆ Askarlarimiz dadil turib, dushmanga talafot yetkazar edilar. Gazetadan ◆ Bizning gapimizni ikki qilmaysiz, nima xizmat boʻlsa, belni bogʻlab shay turasiz. E. Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ Inson qalbida ulugʻ va savobli ishlarni qilish istagi bormi, u tek turolmaydi. Gazetadan
3. Biror joy-makonda istiqomat qilmoq, hayot kechirmoq; yashamoq. ◆ Mullajon amakim bozorga shunday yaqin Gulzorobod mahallasida turadilar. E. Raimov, „Ajab qishloq“ ◆ ..sakson uchga kirgan amakimiz borlar. Shaharda turadilar. R. Fayziy, „Choʻlga bahor keldi“ ◆ Vaqqos otaning bu yil qishloqda ishi koʻp boʻlgani uchun Omil ham Nodirlarnikida turadigan boʻldi. S. Yunusov, „Kutilmagan xazina“
4. Umr koʻrmoq, yashamoq; yashab ketmoq. ◆ Dunyo turguncha turing. ◆ Shu ayol bilan ikki yil turdi. ◆ Toʻngʻich farzandi turmadi. ◆ [Qumri] Bolasi turmay-turmay, yakka-yolgʻiz arzandasi Tursunboyni, shamolni ham ravo koʻrmay, avaylab boqib katta qildi. Said Ahmad
5. Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan joy, soha, vazifa va shu kabilarda ishlash, shunday ish-vazifani bajarish maʼnosini bildiradi. ◆ Mudofaada turmoq. ◆ Qorovul turmoq. ◆ Tishdan qaraganda eski, koʻrimsiz, lekin katta, sermol doʻkonda Mirzakarimboy bilan Salimboyvachcha turar edi. Oybek, „Tanlangan asarlar“
6. Kutgan holda boʻlmoq, boʻlishi, yuz berishi, kelishi umidida boʻlmoq, shu maqsadda oʻzini tutmoq. ◆ Bir oz turaylik-chi, zora kelib qolsa. ◆ Shuncha turdik, yana sabr qilaylik-chi, ishimiz yurishib qolar.
7. Ishlatilmay, sarflanmay, buzilmay, oʻz mavjud holatida boʻlmoq; saqlanmoq. ◆ Yuborgan narsalaring hammasi turibdi. ◆ Qirqma qovun koʻp turadi. ◆ Kartoshka, sabzi kabi mahsulotlar maxsus oʻralarda yaxshi turadi.
8. Navbatda, qatorda mavjud boʻlmoq; bor boʻlmoq. ◆ Chorvadorlarimiz oldida juda muhim vazifalar turibdi. Gazetadan ◆ Bugungi kunda insoniyat oldida nihoyat muhim muammo turibdi, u ham boʻlsa, Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish. Gazetadan ◆ Sizlarning oldingizda dehqonchiliklaringizni yoʻlga qoʻyib yuborish vazifasi turadi. Ziyo Said, Nazir Safarov, „Tarix tilga kirdi“
9. Oʻzi birikib kelgan soʻz anglatgan daraja, mavqe, qiymat va shu kabilarga egalikni bildiradi. ◆ [Yormat] Hammasini tushuntirdi: ot, arava besh ming soʻm turadi. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ Bizning jamiyatimizda inson nurdek pokiza, nondek aziz, u har qanday boylikdan yuqori turadi. Gazetadan
10. Yotgan, oʻtirgan va sh.k. holatdan gavdasini tik holatga olmoq, qaddini tiklamoq. ◆ U vannada qancha yotgani bilan dili ravshan tortmasligini bilib, oʻrnidan turdi. M. Xayrullayev, „Tilla marjon“ ◆ Shiyponda oʻtirgan Nodir bobosini koʻrib, shoshib oʻrnidan turdi-yu, koʻngli buzilib, salom berishniyam unutdi. S. Yunusov, „Kutilmagan xazina“
11. Uygʻonib, oʻrnidan qoʻzgʻalmoq, oʻrnini tark etmoq. ◆ Meʼmor barvaqt turib, uch shogirdi bilan birga tashqari hovlida nonushta qildi. Mirmuhsin, „Meʼmor“ ◆ Ertalab bulbullarning xonishidan barvaqt turib, uzumzor, paxtazorlarni aylandik. Shukrullo, „Javohirlar sandigʻi“
12. koʻchma Harakatga kelmoq, qoʻzgʻalmoq, koʻtarilmoq (shamol, chang-toʻzon va shu kabilar haqida). ◆ Keyin dovul turdi.. Moʻytanlar qocha boshladi. Asqad Muxtor, „Qoraqalpoq qissasi“ ◆ Shamol turdi, chinor yaproqlarining soyasi titray boshladi. Gazetadan
13. yord.fl. vzf. Ravishdoshning -(i)b, -a/-y qoʻshimchali shakllari bilan qoʻllanib, yetakchi feʼl bildirgan harakatning davomliligi, vaqtinchalik harakat ekani va b. maʼnolarni bildiradi. ◆ Qatnab turmoq. ◆ Soʻrab turmoq. ◆ Baqrayib turmoq. ◆ Ishlab turmoq. ◆ Eshik ochiq boʻlgani uchun ichkaridan futbol kommentatorining uzuq-yuluq ovozi eshitilib turardi. F. Musajonov, „Nozik masala“ ◆ Sartaroshlik yomon kasb emas. Oppoq xalatlarni kiyib, atir-upalar hidi burqirab turgan ozoda xonada oʻtirasan. E. Raimov, „Ajab qishloq“
    Bir oz turib - bir ozdan soʻng, birpas oʻtib. ◆ -Oʻqimasang, oʻqimassan. -Keyin bir oz turib soʻradilar: -Haydavordimi ? E. Raimov, „Ajab qishloq“
    Borib turgan - q. bormoq.
    Kurakda turmaydigan - q. kurak.
    Oyoqqa turmoq - 1) oyoqqa tayangan holda turmoq, qoʻzgʻalib tik turmoq. ◆ U nutqini.. tugatganda, butun zal oyoqqa turib, gulduros qarsak chaldi. Abdulla Qahhor, „Qoʻshchinor chiroqlari“ 2) sogʻayib qaddini rostlamoq, turadigan-yuradigan boʻlmoq. ◆ Xurramov shifo joylarida uzoq davolanib, oxiri oyoqqa turdi. Nazarmat, „Joʻrlar baland sayraydi“
    Turgan gap - biror ish, voqea-hodisaning soʻzsiz yuz berishi-bermasligini, aniqligini qayd etadi. ◆ Masʼul lavozimdagi xodim yetti oʻlchab, bir kesmasa, uning xatosi qimmatga tushishi turgan gap. Gazetadan
    Turib olmoq - biror talab, daʼvo va shu kabilardan qaytmaslik, faqat oʻshani qimoya qilmoq. ◆ Bormayman, deb turib oldi. ◆ Men [oʻqimayman deb] soʻzimda turib oldim. E. Raimov, „Ajab qishloq“
    U yoqda tursin - faqat ugina (unigina) emas, hatto.. ◆ Koʻrqoq odam jangda oʻzini yoʻqotib qoʻyishi ayon, hujum u yoqda tursin, oʻzini himoya qilishni ham unutadi. T. Rustamov, „Mangu jasorat“ ◆ Meʼmor.. hozir tunda Ark tomon borish u yoqda tursin, shahar koʻchalarida yurish ham mushkul ekanini tushundi. Mirmuhsin, „Meʼmor“
    Qarab turmoq (yoki oʻtirmoq) - 1) sinchiklab qaramoq, razm solmoq, tikilmoq. ◆ - Qiziq! - dedi hokim cholga qarab turib. Uning soʻzi ohangida masxaralash ham bor edi. Mirzakalon Ismoiliy, „Fargʻona tong otguncha“ 2) biror kimsa yoki narsaga koʻz-quloq boʻlib turmoq yoki parvarish qilmoq. ◆ Men bolaga qarab turdim, onasi non yopdi. ◆ Saroyda birmuncha mollarimiz boʻlar edi. [Hasanali] Saroyda mollarga qarab turadir. Abdulla Qodiriy, „Oʻtgan kunlar“ 3) (asosan boʻlishsiz shaklda) ish-mashgʻulotsiz holda boʻlmaslik, biror narsa qilmay, jim holatda boʻlmaslik. ◆ Siz uy solsangiz, men ham qarab turmayman. ◆ [Yoʻlchi:] Men qarab turmadim: poda boqdim, oʻroqchilik qildim, otboqar boʻldim. Oybek, „Tanlangan asarlar“ ◆ [Boy:] Bittasi manmi? Bittasi Shoyunus karvonmi? Har kimning karmoni oʻziga maʼlum. Ammo bizlar qarab turmaymiz, qoʻldan kelgancha, hukumatga yordam beramiz. Oybek, „Tanlangan asarlar“
    Qil ustida turmoq - jiddiy xavf ostida boʻlmoq, halokat yoqasida boʻlmoq. ◆ Uning hayoti qshg ustida turardi. O. Yoqubov, „Diyonat“

Sinonimlari

qo‘pmoq

Antonimlari

ТУРМОҚ. Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022) maʼlumotlaridan foydalanilgan; q.Adabiyotlar roʻyxati.

Feʼl

turmoq

Tillarda

turmoq

• Turkcha: ayağa kalkmak
• Yoqutcha: тур

Ruscha _ru

turmoq I
1 стоять; находиться (где-л.); ◆ oyoq ustida turmoq стоять на ногах; qimirlamay (или qimir etmay) ◆ turmoq стоять неподвижно, не шевелясь; stol uy oʻrtasida turibdi стол стоит (находится) посреди комнаты; sen shu yerda tur ты постой здесь, ты побудь здесь; quyosh tikkada turibdi солнце стоит в зените; ◆ hokimiyat tepasida turmoq стоять у власти; oldimizda katta vazifa turibdi перед нами стоит большая задача; yangi maktab uchun bino qurish masalasi turibdi стоит вопрос о постройке нового здания для школы;
2 быть, иметься (где-л.), храниться (где-л. или у кого-л.); kitobingiz menda turibdi ваша книга находится (хранится) у меня; Xoʻjayinda mening haqim turibdi hali (Ойбек, «Ќутлуѓ ќон) Мой заработок за хозяином (т. е. хозяин пока что не отдал заработанные мною деньги); uning qoʻlida pul turmaydi у него деньги не держатся;
3 быть, жить, жительствовать, обитать, пребывать; turistlar bu yerda uch kun turdi туристы пробыли здесь три дня; men Toshkentda ikki yil turdim я жил в Ташкенте два года; siz qayerda turasiz? где вы живёте?; где вы обитаете?;
4 вставать, подниматься; ◆ oʻrindan turmoq 1) вставать с места; tur oʻrningdan! встань!; 2) вставать, подниматься с постели; erta yot, erta tur ложись (спать) рано и вставай рано; u kasaldan yaqinda turdi он (только) недавно оправился от болезни; bemor yotganidan (или yotganicha) turmadi больной как слёг, так и не встал (т. е. умер); ◆ oyoqqa turmoq 1) вставать, становиться; 2) перен. становиться на ноги; оправиться;
5 подниматься, начинаться; qattiq shamol turdi поднялся сильный ветер; boʻron turdi поднялась буря; yurt puflasa - shamol turadi посл. если дунет народ - поднимется ветер;
6 жить, существовать, здравствовать; dunyo turguncha turing живите, пока существует вселенная; живите долгие и долгие годы; uning bolasi turmaydi у неё дети не живут (т. е. умирают); uzoq turadigan qovun долго хранящаяся дыня;
7 стоять, пробивать; ◆ postda turmoq стоять на посту; u koʻp yildan beri magazinda turadi он многие годы находится (на работе) в магазине;
8 находиться, состоять (при ком-чём-л.); u bizning tashkilotimiz hisobida turadi он состоит на учёте в нашей организации; ◆ zapasda turmoq состоять в запасе; otam mening qaramogʻimda turadi отец находится на моём иждивении;
9 стоить; kitob besh soʻm turadi книга стоит пять рублей; bu gazlama qimmat turadi эта ткань дорого стоит;
10 с деепр. на -(i)b другого глагола означает постоянство, регулярность, повторяемость или длительность действия: soat yurib turibdi часы идут; bu ariqda suv qishin-yozin oqib turadi в этом арыке зимой и летом (постоянно) течёт вода; tez-tez kelib turing почаще приходите; men uni har kuni koʻrib turaman я его каждый день вижу; bu yerda nima qilib turibsan? чего ты здесь стоишь?; что ты тут делаешь?;
11 сочетаясь в форме деепричастия с деепричастием другого глагола, передаёт действие в настоящем времени: ishlab turib работая; ishlab turib oʻqimok (букв. работая учиться) учиться без отрыва от производства; yoʻlda kela turib sizni esladim будучи в пути, я вспомнил о вас; u felyetonni oʻqib turib, birdan kulib yubordi читая фельетон, он вдруг засмеялся;
12 в сочетании с именами образует сложные (составные) глаголы; u oʻz fikrida qattiq turdi он твёрдо стоял на своём (мнении); ◆ bekor turmoq бездействовать; bekor turguncha, bekor ishla см. bekor 2; ◆ ustun turmoq или ◆  yuqori turmoq превосходить; kuchlarimiz dushman kuchidan ustun turadi наши силы превосходят силы противника; ◆ yaxshi turmoq жить хорошо, жить в достатке; ◆ qattiq turmoq твёрдо стоять на своём; настоять на своём;
13 в форме деепр. входит в состав ряда сложных глаголов: turib bermoq выстоять, вытерпеть, выдержать; перенести; turib olmoq 1) стоять и не шевелиться; 2) перен. настаивать, твёрдо стоять (на своём); u oʻz fikrida qattiq turib oldi он твёрдо стоял на своём; turib qolmoq 1) простоять, стоять (долго) на ногах; 2) залежаться; turib qolgan mol залежалый товар; * ... u yoqda tursin или ... bir yoqda tursin не говоря уж о (том) ...; hozir shaxmat oʻynash u yoqda tursin, ovqat yeyishga ham vaqt yoʻq сейчас даже поесть некогда, не говоря уж об игре в шахматы; borib turgan см. bormoq; turgan gap см. gap I 2; ◆ ... oldida turmoq стоять перед ...; вот-вот...; того гляди, и ...; devor qulash oldida turibdi дувал (стена) вот-вот обвалится; poyezd joʻnash oldida turibdi поезд вот-вот тронется, поезд готов двинуться в путь; yurganda-turganda где бы он ни был, где бы он ни находился; yurganda-turganda u rus tilini oʻrganishga tirishdi он всё время (всюду) старался изучать русский язык; ◆ qil ustida turmoq (букв. стоять на волоске) 1) висеть на волоске; стоять на краю пропасти; 2) быть в нервном напряжении; нервничать, капризничать; tur, joʻna!, tur, yoʻqol!, tur, ket! уходи отсюда!, убирайся вон!; tur-ye! иди ты!, брось ты!, да ну, брось!

turmoq II
приглаживая (причёсывая) приподнять вверх (ресницы, брови, волосы и т. п.).